Kozaczyzna jako jeden z przejawów rozwoju cywilizacyjnego Ukrainy
Czupryny, szarawary i wyśpiewane w dumkach morskie podróże tradycyjnie kojarzą się z Kozakami. Jednak wyobrażenia o Kozakach znacznie się od siebie różnią: od chłopa-uciekiniera, przez łajdaka po żołnierza czy bandurzystę Mamaja. Czy naprawdę Kozacy to ukraińscy rycerze? Wiktor Horobeć opowiada o początkach Kozaczczzny jako o złożonym zjawisku społeczno-kulturowym, które pojawiło się na pograniczu cywilizacji chrześcijańskiej i muzułmańskiej, oraz o jej przemianach, a wszystko to na tle zawiłych powiązań politycznych i kulturowych Rzeczypospolitej i Chanatu Krymskiego.
Dzień dobry. Nazywam się Wiktor Horobec, pracuję w Instytucie Historii Ukrainy Narodowej Akademii Nauk. Moje zainteresowania naukowe obejmują problematykę politycznej i społeczno-kulturowej historii Ukrainy jako składnika europejskiej przestrzeni cywilizacyjnej. Dziś chciałbym wygłosić wystąpienie traktujące o kozactwie jako jednym z fenomenów rozwoju cywilizacyjnego zarówno Ukrainy, jak i całej Europy.
Mówiąc o jakimkolwiek zjawisku jak o pewnym fenomenie społeczno-kulturowym lub jak o miejscu pamięci, musimy sobie uświadomić obecność pewnych intelektualnych i emocjonalnych klastrów, w granicach których ten fenomen się kształtuje. To historiografia, pamięć historyczna i polityka pamięci. Te dwa ostatnie należą do sfery emocji i poszukiwań ideologicznych, natomiast narracje naukowe są podporządkowane potrzebom teorii poznania i bazują na analizie materiału źródłowego. Ich wyniki można zweryfikować, niemniej na historiografię wpływają również czynniki subiektywne: badacz znajduje się pod wpływem pamięci historycznej grupy społecznej, do której przynależy, na przykład etnicznej. Jak słusznie zauważył współczesny polski, znawca metodologii historii Wojciech Wrzosek, historiografia jest fenomenem kulturowym, w którym historia metafor pełni rolę historii kultury.
Dyskusję na temat kozactwa proponuję prowadzić tak, jak byśmy rozmawiali o historii wcielonej w kalejdoskop metafor. W końcu zrozumiałym jest, że omawiając historię kozactwa na przestrzeni co najmniej trzech wieków jego aktywnej działalności, gdzie Kozacy są tak czy inaczej obecni na arenie historycznej, traktowanie ich jako jednowymiarowego zjawiska o tych samych cechach jest a priori błędne. Na przykład kozactwo w XV wieku, które dopiero co pojawiło się w stepach przyczarnomorskich, oraz organizacje kozackie z XXI wieku (współcześnie takowe również istnieją, z własną starszyzną, nagrodami itp.) – to absolutnie różne zjawiska, przeciwstawne w swej społeczno-kulturalnej istocie. Jeśli skupimy się na przykład na XVI-XVIII wieku, czyli okresie, w którym mamy do czynienia z klasycznym kozactwem, to i w tym przypadku społeczno-kulturowy sens tego pojęcia będzie w istotny sposób różny dla początku XVI, drugiej połowy XVI i XVII wieku. Dlatego musimy pamiętać o zasadzie: opisując jakiekolwiek wydarzenie historycy muszą przestrzegać zasad historyzmu, to znaczy muszą rozpatrywać każde zjawisko w odniesieniu do epoki historycznej i odpowiednio rozstrzygać, co owo zjawisko wnosi nowego.
Zacznijmy od źródeł kozaczyzny. Problemu jej wyniknięcia nie zdołamy zrozumieć, jeżeli zignorujemy czynnik tzw. Wielkiej Granicy. Chodzi o pas cywilizacyjny, który powstał na granicy konfrontacji między światem chrześcijańskim a muzułmańskim po tym, jak w 1453 roku Turcy, pod wodzą sułtana Mehmeda II, zdobyli stolicę Wschodniego Cesarstwa Rzymskiego, Konstantynopol.
Szturm na Konstantynopol w 1453 r. Miniatura francuska, 1470-1479.
Mehmed II al Fatih (Zdobywca; 1429-1481) – sułtan osmański w latach 1444 i 1451-81, znany jako największy zdobywca wśród sułtanów Imperium Osmańskiego. W 1453 wojska osmańskie pod jego dowództwem zdobyły Konstantynopol. Mehmed II przemianował miasto na Stambuł i przeniósł tu stolicę Imperium Osmańskiego. Później podbił Grecję, Serbię, Bośnię, Albanię, podporządkował sobie Wołoszczyznę i rozszerzył granice Imperium Osmańskiego na Bałkanach aż do brzegów Dunaju. W 1475 roku Turcy zajęli Kafę (obecnie miasto Teodozja) i zmusili chana krymskiego Mengli-Gireya I do uznania się za wasala Imperium Osmańskiego.
Stąd ich wpływy zaczęły powoli rozprzestrzeniać się na resztę kontynentu europejskiego, w efekcie dla Europy XV i XVI wieku nie było problemu pilniejszego niż powstrzymanie zagrożenia osmańskiego. Następnie, gdy ekspansja Osmanów straciła nieco impet, przez Europę, od Portugalii i Hiszpanii na zachodzie aż do północnych wybrzeży Morza Czarnego na wschodzie, zaczęła przebiegać owa wielka granica między cywilizacją muzułmańską i chrześcijańską. Uniwersalną regułą dla Wielkiej Granicy było to, że miejscowa ludność tworzyła odmienne od reszty terytoriów europejskich organizacje społeczne i wojskowe, ustalił się unikalny sposób życia i mentalne punkty orientacyjne. Władze centralne czy też lokalne, świadome wielkiego niebezpieczeństwa ze strony Turków, odnosiły się do mieszkańców Wielkiej Granicy z pobłażaniem: nadano im przywileje, na mocy których nie musieli tak rygorystycznie podporządkować się prawom, jak w wewnętrznych regionach państw.
Specyfika Wielkiej Granicy, która przebiegała przez terytorium współczesnej Ukrainy, polegała na tym, że między ziemiami rosyjskimi a Turkami istniał pewien bufor – Chanat Krymski, wasal tureckiej dynastii osmańskiej. Przez wiele stuleci był on głównym zagrożeniem dla słowiańskich grup etnicznych Europy Wschodniej.
Przypominam: w 1482 roku spalono Kijów, a w następnych latach Tatarzy dotarli do Lwowa, Łucka, Włodzimierza, a nawet do Czarnobyla, czyli daleko na północ współczesnej Ukrainy. Królestwo Polskie z zachodnim Podolem, Galicją oraz Wielkie Księstwo Litewskie, do którego należało wschodnie Podole, Wołyń i obwód kijowski, nie były w stanie skutecznie przeciwdziałać muzułmańskiemu naporowi. Kiedy w 1520 roku Polska spróbowała w końcu stworzyć sieć ochronną, znamiennym jest, że na miejsce mobilizacji sił wybrano Busk i Olesko, czyli region na północ od Lwowa, a to pośrednio wskazywało, że Podole i Galicja powinny same zadbać o własną obronę.
Ziemie ukraińskie w XIV-XV wieku.
W takich okolicznościach pojawiło się zapotrzebowanie na kozactwo – szczególną organizację wojskową, przystosowaną do życia w warunkach stepowych, głównie dzięki zapożyczeniu od sąsiadów – koczowników pewnych tradycji gospodarskich, obyczajowych, ba, nawet tych dotyczących ubioru czy posiłków. Jak ludność słowiańska, która żyła w innych warunkach, mogła tak szybko się przystosować? Czy nie było jakichś analogii? Można stwierdzić, że pojawienie się kozactwa miało tutaj pewnego historycznego prekursora. Jeszcze w czasach Rusi Kijowskiej, w XII wieku, źródła odnotowują na peryferiach państwa książęcego istnienie tzw. Unii Czarnokłobuckiej – społeczno-etnicznego konglomeratu przesiedleńców z osiadłej słowiańskiej północy i przedstawicieli koczowniczych plemion turkijskich: Turków, Pieczyngów, Berendejów. Według niektórych badaczy prekursorem mogły być też ludy wędrowne, wzmiankowane od połowy XII wieku zarówno w staroruskich kronikach, jak i w źródłach europejskich i arabskich.
Czarne Kłobuki – ruska nazwa stowarzyszenia turkijskich plemion (Pieczyngów, Turków, Berendejów i Kowujów) w XI i XII wieku, które osiedliły się w leśno-stepowej części Rusi Kijowskiej za zgodą kijowskich książąt.
Brodnicy – w XII-XIII wieku wschodniosłowiańska ludność dorzecza Dniepru, wybrzeża Morza Azowskiego, dolnego Donu i Dunaju, która była angażowana przez starożytnych książąt ruskich w rozwiązywanie wewnętrznych konfliktów i odpieranie ataków Połowców i Tatarów na Ruś.
Uważają oni, że chodziło o Słowian, którzy mieszkali na Stepie, zajmując się rzemiosłem w miejscach obfitujących w ryby i zwierzynę łowną, a także pełniąc funkcję strażników, przechodzących tędy karawan kupieckich. Nierzadko strażnicy przeobrażali się w swoje przeciwieństwo: mieszkańcy osad brodnickich plądrowali karawany. Brodnicy nie gardzili również udziałem w wyprawach wojskowych, przeważnie po stronie władców chrześcijańskich, ale niekoniecznie: na przykład w bitwie nad Kałką w 1223 r. stanęli po stronie Mongołów. Na koniec, zastanawiając się nad poprzednikami Kozaków, można też wspomnieć Bołochowców, których książę Daniel Halicki wykorzystał w walce z Węgrami i bojarami galicyjskimi.
Mongolski łucznik. Chiński rysunek. XIII wiek.
Bitwa nad rzeką Kałką – bitwa pomiędzy wojskami rusko-połowieckimi (na czele z kniaziem galicyjskim Mścisławem Udatnym i kniaziem kijowskim Mścisławem Starym) a mongolskimi (na czele z Dżebe i Subedejem), która miała miejsce 31 maja 1223 r. nad rzeką Kałką (współczesny obwód doniecki). Bitwa zakończyła się zwycięstwem Mongołów.
Bołochowie (Bołochowcy) – słowiańskie plemię z XII-XIII wieku, które zamieszkiwało ziemie górnego dorzecza Słuczy, Horyny i południowego Bugu (Górne Pobożże), na wschodniej granicy Wołynia, z centrum w mieście Bołochów. Uważa się, że głównym organem doradczym na ziemiach bołochowskich były wiece.
Właśnie w tym czasie, od połowy XIII wieku, w źródłach notuje się termin „Kozak” w odniesieniu do ludzi, którzy mogli tu mieszkać. Ich pojawienie się zwolennicy tzw. teorii uchodźczej tłumaczą przemieszczaniem się aktywnej części ludności z wewnętrznych terytoriów Rusi na peryferia w poszukiwaniu pracy sezonowej, możliwości rybołówstwa, polowań, wydobycia soli, bartnictwa, i wreszcie z uwagi na bliskość stepu, wojen obronnych.
Uchodniki – w XIV-XVI wieku nazwa nadana tym, którzy z własnej inicjatywy rozpoczęli eksplorację Dzikiego Stepu. Wędrownictwem zajmowali się przedstawiciele różnych warstw ludności: szlachta, bojarzy, mieszczanie, a nawet chłopi. Wiosną udawali się w dolny bieg Dniepru, trudnili się tam handlem (polowanie, łowienie ryb, zbieranie miodu itp.), czasem rozbójnictwem, a wraz z nadejściem chłodów wracali do domów. W większości pochodzili z regionów przylegających do stepu: Czerkas, Kaniowa, Kijowa, Bracławia.
Aktywność taka wymagała zapożyczenia od wroga nowych metod prowadzenia walki, ponieważ taktyka charakterystyczna dla obszaru europejskiego nie sprawdziła się na stepie. Na przykład załadowanie w regularnej bitwie arkebuza wymagało 30 odrębnych czynności, natomiast w błyskawicznym starciu w stepie taka broń była całkowicie nieskuteczna, wygrywał kołczan ze strzałami, który w środowisku kozackim przejął tatarską nazwę „sahajdak”. Tak samo prosty miecz nie nadawał się do szybkiej walki: do pościgu lub przeciwnie, ucieczki, znacznie wygodniejsza była krzywa szabla tatarska.
Strzelanie z arkebuza bez zamka. Rysunek, 1876 r.
Polskie szable (czechugi) z pochwami. XVII w. Z kolekcji Livrustkammaren Museum, Sztokholm, Szwecja.
Jednocześnie zapożyczano pewne społeczno-kulturowe modele organizacji i zwyczaje życia codziennego. Na przykład, to, co później będziemy kojarzyć z kozactwem (jak kosz, dżura, kureń, buńczuk, itp.) to elementy zapożyczone ze stepu, głównie poprzez Chanat Krymski. To samo dotyczy słynnego kozackiego osełedca lub nie mniej słynnych kozackich szarawarów. W związku z tym Europejczycy, którzy po raz pierwszy stykali się z kozactwem, długo mieli problem z odpowiedzią na pytanie, kim jest Kozak, ponieważ wizualnie przypominał on bardziej koczownika niż Europejczyka-chrześcijanina.
Kosz u Kozaków – obóz wojskowy ze starszym oficerem na czele z atamanem kozackim, który zarządzał wszystkimi sprawami wojska zaporoskiego. Później nazwa ta została przypisana do Siczy Zaporoskiej, gdzie hetman (ataman kozacki) miał swoją stałą rezydencję, a także stała się uosobieniem najwyższej władzy w Siczy.
Kureń – nazwa jednostki wojskowo-administracyjnej Siczy, składającej się z kilkuset Kozaków. Jest to również nazwa miejsca zamieszkania Kozaków.
Dżura – w Ukrainie, XVI-XVIII wieku giermek, uczeń brygadzisty kozackiego. Wraz z Kozakami Dżura brał udział w kampaniach i bitwach.
Buńczuk – atrybut władzy wojskowej, sztandar dowódcy wśród ludów Europy Wschodniej i stepów euroazjatyckich, w tym hetmanów Rzeczypospolitej Obojga Narodów i wojska zaporoskiego.
Przybliża nas to do kwestii korelacji muzułmańskich i chrześcijańskich źródeł w procesie rozwoju cywilizacyjnego kozactwa. Po raz pierwszy w źródłach słowo to pojawia się jako oznaczenie grup społecznych ze świata muzułmańskiego. Właśnie takie znaczenie odnotowuje w ostatniej dekadzie XIII wieku Kodeks Kumański (Codex Cumanicus) – słownik do tłumaczenia chrześcijańskich tekstów liturgicznych na język krymskotatarski, przygotowany, jak się uważa, przez franciszkańskiego mnicha z Kaffy: „Kozakiem” nazywano tutaj muzułmańskiego strażnika. Kolejna znana wzmianka datowana jest na 1308 rok i również pochodzi z Krymu, z Sugdeji (współczesny Sudak). W tym przypadku pojęcie to odnosi się również do muzułmanina, ale już nie strażnika, a wręcz przeciwnie, rozbójnika. W XV wieku słowo „Kozak” umocniło się w nieco innym odcieniu znaczeniowym: oznaczało osobę, która dobrowolnie lub przymusowo opuściła swoją wspólnotę, aby zdobyć środki utrzymania poza tradycyjnym zasięgiem grupy etnicznej czy społecznej. Jeśli chodzi o Kozaków-chrześcijan, to pierwsza wzmianka pojawia się w 1488 roku w kronice Marcina Bielskiego, który wspomina Kozaków-chrześcijan jako przewodników i zwiadowców w trakcie polsko-litewskich wypraw przeciwko Tatarom.
Marcin Bielski (1494-1575) – polski pisarz i historiograf. Jego najbardziej znaczącym dziełem jest „Kronika całego świata” – pierwszy przegląd dziejów świata w polskiej tradycji. „Kronika” zawiera wiele cennych informacji o Ukrainie, w tym o początkach Kozactwa.
Kilka lat później, w 1492 roku, wspomniał o nich także wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk – jednakże w negatywnym kontekście: w swoim tekście Kozakami nazywa mieszkańców Kijowa i Czerkas, którzy rabowali tatarskie statki i poddanych chana w dolnym biegu Dniepru.
Aleksander Jagiellończyk (1461-1506), wielki książę litewski i ruski, król Polski, dziedziczny władca Rusi z litewskiej dynastii Jagiellonów.
Od końca lat 90. XV wieku skargi na Kozaków, którzy „wyrządzają wiele złego”, pojawiają się regularnie w korespondencji chana krymskiego i dygnitarzy Imperium Osmańskiego z władcami Wielkiego Księstwa Litewskiego czy Królestwa Polskiego. Skarżono się, że Kozacy napadali na okolice Oczakowa i Akermanu, niszczyli tatarskie twierdze, a także bezprawnie wydobywali sól w pobliżu warowni Chadżybej, czyli współczesnej Odessy.
W ten właśnie sposób w pamięci historycznej mógł się utrwalić obraz Kozaka-watażki, jednak mniej więcej w połowie XVI wieku dochodzi do swoistej heroizacji Kozaków. Agresywność Chanatu Krymskiego i przyczarnomorskich hord Nogajów doprowadziły do tego, że zarówno Wielkie Księstwo Litewskie, jak i Królestwo Polskie musiały znaleźć sposób aby bronić się przed błyskawicznymi najazdami Tatarów, wobec których powolna regularna armia okazywała się nieskuteczna. Wtedy wzrok skierowano w stronę Kozaków, którzy potrafili bronić się przed tatarskimi atakami. Na sejmie w 1550 roku starosta barski Bernard Pretwicz, po raz pierwszy przedstawił Kozaków jako skutecznych strażników granicy, wykorzystujących swoją taktykę walki w stepie. Ponadto zaproponował wykorzystanie kozackiej praktyki budowania latarni obserwacyjnych – wież sygnałowych, z których szybko przekazywano w głąb kraju informację o zbliżaniu się Tatarów, co umożliwiało przygotowanie się, ukrycie, zgrupowanie wojsk itp.
Bernard Pretwicz (1500-1563) – starosta barski w latach 1540-1552, wsławił się skuteczną obroną przed atakami na granice Królestwa Polskiego, w które aktywnie angażował Kozaków.
Badacze historii wojskowości zauważają, że taktyka, jaką w sposób naturalny rozwijali Kozacy, okazała się bardziej skuteczna niż taktyka obronna Moskowii – poprzez budowanie linii zasieków czy utrzymanie stałej służby wartowniczej na granicy ze stepem. Tak samo skuteczne były również kozackie najazdy na osady tatarskie, które zmuszały wroga do myślenia o obronie własnego terytorium, a nie tylko do napadania na sąsiadów. Z drugiej strony, wyprawy kozackie w oczywisty sposób szkodziły interesom Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, ponieważ prowokowały konflikt z Imperium Osmańskim. Jednakże w momencie, w którym trzeba było wybierać między korzyściami a ryzykiem militarnej aktywności kozactwa, przeważało to pierwsze.
Józef Brandt. Potyczka kozaków z Tatarami. Około 1890 r.
W warunkach, w których Kozacy stali się w praktyce jedyną realną siłą stacjonującą na granicach państwa, ich znaczenie gwałtownie wzrosło. Zauważył to nie tylko Bernard Pretwiсz, ale i reszta przygranicznych starostów w Czerkasach, Kamiance i Kaniowie, czyli w przygranicznych miastach na granicy z Chanatem Krymskim. Napływające informacje o udanych akcjach, podejmowanych przez oddziały kozackie sprawiły, że również władza centralna zaczęła rozważać wykorzystanie kozactwa. W 1524 roku król Zygmunt I Stary wpadł na pomysł osadzenia Kozaków na koszt państwa na wyspach dolnego Dniepru.
Zygmunt I Stary (1467-1548) – król Polski i wielki ksiażę litewski, dziedziczny władca Rusi z dynastii Jagiellonów.
Wkrótce jednak na Krymie wybuchły konflikty wewnętrzne i aktywność Tatarów na granicy spadła, więc władze zrezygnowały z realizacji tego pomysłu. Z punktu widzenia interesu państwa było to nierozsądne, ponieważ chodziło nie tylko o obronę kraju, ale i kontrolę nad żywiołową energią Kozaków, która przynosiła państwu nie tylko korzyść, ale i szkodę, ponieważ psuła relacje z Imperium Osmańskim i Chanatem Krymskim. Władze próbowały przeprowadzać spisy ludności i nakładać niektóre podatki, ale w miejscach, gdzie istniało ciągłe niebezpieczeństwo i gdzie populacja była nieliczna, należało przede wszystkim chronić tych, którzy odważyli się tam mieszkać. W efekcie wszelkie próby ustanowienia skutecznej kontroli nie mogły zakończyć się sukcesem.
W tym właśnie okresie, od pierwszej połowy XVI wieku, pojawia się inny ważny aspekt, który odegra istotną rolę w późniejszej historii kozactwa. Mówimy tu o kapitale symbolicznym. Biorąc pod uwagę słabą ochronę pogranicza przed atakami tatarskimi, militarne zwycięstwa Kozaków jawiły się często jako jedyny sposób na przeciwstawienie się napastnikom. W takich okolicznościach dochodzi do błyskawicznej heroizacji Kozaków, nie tylko wśród pospólstwa, ale i w środowisku arystokratów. Młodzi ludzie pochodzący z książęcych i magnackich rodów, nie tylko z Rusi, ale i z odleglejszej Litwy czy Polski, rwali się do udziału w kozackich wyprawach, aby zademonstrować swoją odwagę, niczym w szkole rycerskiego kunsztu. Można w tym momencie wspomnieć chociażby księcia Dymitra Wiśniowieckiego, którego za Mychajłem Hruszewskim zaczęto nazywać Bajdą. Nie był to jednak odosobniony przypadek. Na pierwszy plan wysuwa się czynnik wojskowy, rycerski, natomiast dawniejsze cechy kozactwa, jak choćby inicjatywa gospodarcza, schodzą na dalszy plan, choć nie zanikają całkowicie. Pamiętajmy, że działalność gospodarcza Kozaków opierała się na wolnej pracy, bez podstaw prawnych do korzystania z ziemi – Kozacy uzyskiwali je „prawem szabli”.
Dymitr „Bajda” Wiśniowiecki (?-1563/1564) – magnat ukraiński, kniaź herbu Korybut, wódz Kaniowa i Czerkas. Aby poprawić obronę południowych granic przed najazdami tatarskimi, w 1553 r. rozpoczął na własny koszt budowę twierdzy na wyspie Mała Chortyca. Ze względu na bliskie związki kniazia z Kozakami, zbudowany przez niego zamek jest często postrzegany jako pierwsza Sicz Zaporoska lub jej pierwowzór.
Przyjęte na pograniczu modele niezależnego życia Kozaków, kiedy to za ziemię płaci się podatek krwią, powoli przenoszą się na bliższe regiony wewnętrzne – Kijowszczyznę i Bracławszczyznę. W ten sposób kozactwo powoli przesuwało się z pogranicza „na wołość” wpływając na inne warstwy społeczne. Nawet w miastach, położonych bliżej granicy, mieszkańcy „kozaczą się”, czyli żyją po miejsku, ale władają bronią i od czasu do czasu biorą udział w wyprawach. Stanowi to precedens dla autonomii kozackich społeczności, które przeniosły się w głąb kraju. Przeniesienie ustroju kozackiego, jak wówczas mówiono „na wołość”, stało się istotnym warunkiem powstania odrębnego stanu społecznego, czyli grupy ludzi świadomych swej odrębności wspólnotowej. Nie zapominajmy, że działo się to na przełomie średniowiecza i wczesnej nowożytności, kiedy przynależność do stanu społecznego, obok wyznania, była jedną z najważniejszych cech identyfikujących osobę. Odegra to istotną, być może najważniejszą rolę, gdy Kozacy zaczną walczyć o uznanie ich za odrębny stan społeczny de iure, czyli oficjalne uznanie przez władze ich praw i przywilejów.
Wracając do kozaczenia się magnatów, warto przypomnieć, że rodowici książęta mieli własne nadworne wojska. Prestiż magnata określała liczba zbrojnych, na czele których wyruszał na wyprawę. Był to jeden z czynników sprawiających, że kozactwo rozrastało się także „od góry”, stopniowo obejmując całą Ukrainę. Taką miarową, wręcz przewidywalną ewolucję kozactwa przerwało wydarzenie, które zmieniło wcześniejszy bieg historii. Mówimy o Unii Lubelskiej z 1569 roku, przy czym nie tyle o powstaniu Rzeczypospolitej, która zjednoczyła Wielkie Księstwo Litewskie z Koroną Polską, ile o kompleksie zmian społecznych.
Unia lubelska – zjednoczenie Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego w jedno państwo (Rzeczpospolita Obojga Narodów), które miało miejsce na wspólnym sejmie obu państw w czerwcu 1569 roku w Lublinie. Na mocy unii lubelskiej ziemie ukraińskie wchodzące w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego – województwa kijowskie, wołyńskie i bracławskie - zostały przekazane Koronie Polskiej.
Szlachta Wielkiego Księstwa Litewskiego otrzymała szeroki wachlarz praw i przywilejów równych statusowi szlachty koronnej. Dotyczyło to jednak tylko tych, którzy posiadali nadane przez Wielkiego Księcia przywileje ziemskie. Za burtą znalazła się „półszlachta”: bojarzy i tzw. słudzy zamkowi, którzy byli szlachcicami de facto, to znaczy posiadali ziemię i pełnili służbę wojskową, ale nie mieli pełnych przywilejów w zakresie własności ziemi, to znaczy korzystali z niej, opierając się na tradycji. Doszło do paradoksalnej kolizji prawnej: ludzie ci byli w rzeczywistości rycerzami, ponieważ walczyli, tzn. mieli wszystkie cechy, które definiowały warstwy uprzywilejowane. Ale stan prawny nie pokrywał się z faktycznym i podczas lustracji inkorporowanych do Korony w 1569 roku województw: kijowskiego, wołyńskiego i bracławskiego, okazało się, że nie mogą oni potwierdzić swojego prawa do ziemi.
Ich własność ziemska i sam status stały się niejasne, dlatego musieli zarabiać na życie tak, jak zarabiali wcześniej, czyli walczyć – ale już nie jako szlachta lecz jako część kozactwa. Przyłączenie się tych półrycerzy-półszlachciców do wojska zaporoskiego doprowadzi do – bez przesady – rewolucji w środowisku kozackim. Na przykładzie starszyzny kozackiej z XVII wieku widzimy, że zdecydowana jej większość pochodziła ze środowiska, które uważało się za szlachtę, ale prawnie nie mogli udowodnić szlacheckiego pochodzenia. Najbardziej znanym przykładem jest tutaj Bohdan Chmielnicki, który urodził się na rubieżach koło Czehrynia. Jego ojciec był jakoby szlachcicem, matka natomiast Kozaczką. Był właścicielem chutoru, ale nie było na to oficjalnych dokumentów, które przeszkodziły staroście czehryńskiemu, Czaplińskiemu w zagarnięciu tej ziemi. W takiej sytuacji znajdowała się duża część starszyzny kozackiej, co na swój sposób określało relacje Kozaków z Rzeczpospolitą.
Bohdan Chmielnicki (1595/1596-1657) – polityk, dowódca i dyplomata, przywódca wojen kozackich 1648-1657, twórca ukraińskiego państwa kozackiego i jego pierwszy hetman.
Taras Szewczenko. Cerkiew Bohdana Chmielnickiego w Subotowie. 1845 r.
Charakteryzując ewolucję kozactwa, należy oprócz Unii Lubelskiej wspomnieć o pojawieniu się pierwszej Siczy Zaporoskiej, nie tyle jako fortecy, ale jako czynnika konsolidującego, który formował oddziały kozackie w strukturę wojskowo-polityczną. Sicz symbolizowała pożądany model państwa kozackiego, który później, podczas walk wyzwoleńczych połowy XVII wieku, Kozacy przeniosą na resztę Ukrainy. Na niezwykle symboliczne znaczenie Siczy Zaporoskiej wskazuje przysłowie z tamtych czasów: „Sicz moją matką, Wielki Ług ojcem moim, tam i Kozak umrzeć powinien". Palmę pierwszeństwa w rozbudowie kozackiej fortecy oddaje się wspomnianemu już księciu Dymitrowi Wiśniowieckiemu, ponieważ to właśnie on zbudował zamek na wyspie Chortyca.
Zamek-twierdza na wyspie Mała Chortyca. Rekonstrukcja.
Biorąc jednak pod uwagę specyfikę tej małej twierdzy, której strzegli zarówno Kozacy, jak i prywatne wojsko samego księcia, nie była to jeszcze klasyczna Sicz Zaporoska – raczej zamek obronny, wysunięty poza porohy na Dnieprze. Klasyczną pierwszą Siczą Zaporoską będzie sicz na wyspie Tomakiwka, gdzie pod koniec 1560 r. zakończono formowania oddziałów wojska zaporoskiego. To właśnie na Tomakiwce wybierano starszyznę kozacką, stąd pochodzą pierwsze wzmianki o funkcjonowaniu demokracji wojskowej, której przejawem była organizacja powszechnych rad wojskowych. W ich trakcie omawiano najważniejsze kwestie w życiu wspólnoty zaporoskiej: wojnę, pokój, służbę temu czy innemu chrześcijańskiemu władcy. Z Tomakiwką łączy się też pierwsze wzmianki o kozackich klejnotach, czyli pewnych symbolach władzy starszyzny, takich jak: buława hetmańska, pułkownikowski piernacz, laska sędziego, kałamarz pisarza wojskowego.
Sicz Tomakowska – najwcześniejsza znana Sicz Wielkiej Łąki. Fortyfikacje znajdowały się na wyspie Tomakówka na Dnieprze, w pobliżu współczesnej wsi Czerwonohoriwka i miasta Marganiec. Prawdopodobnie istniała od 1540 do 1593 roku, kiedy to została zdobyta i zniszczona przez Tatarów.
Klejnoty – insygnia, atrybuty i symbole władzy wojskowej i cywilnej oraz poszczególnych rządów wojskowych i cywilnych w średniowieczu i wczesnych czasach nowożytnych. Atrybutami władzy w Armii Zaporoskiej były: buzdygan, buńczuk, piernacz, chorągiew, palamar, sygnet, trąby itp.
Jak reagowała na takie zmiany władza państwowa? Od czasu do czasu, w okresach zewnętrznego zagrożenia, królowie Rzeczypospolitej pobłażliwie patrzyli na kozacką aktywność, ba, starali się ją wykorzystać, bo nie chodziło już o odosobnione oddziały, ale o znaczną siłę wojskową, liczącą dziesiątki tysięcy wykwalifikowanych żołnierzy. W czasie zagrożenia władza była gotowa iść na ustępstwa, i to z oczywistych powodów: wojsko kozackie w najmniejszym stopniu obciążało królewski skarbiec. To znaczy, że przeznaczano co najwyżej minimalne środki na wyposażenie pułków kozackich: na zakup lub naprawę broni i amunicję. Reszta wynagrodzenia przewidziana była zwykle w postaci łupów wojennych. Rycerze koronni, wstępując na służbę, działali według innego algorytmu: należało im wpłacić zadatek i wynagrodzenie, zarówno w trakcie kampanii, jak i po jej zakończeniu. Kozacy pod tym względem wypadali znacznie taniej, a biorąc pod uwagę zwycięstwa i liczebność, przeważali nad regularną armią królewską. Dlatego jeszcze król Zygmunt II August, w przededniu unijnego sejmu lubelskiego w 1569 r., wezwał „naszych poddanych Kozaków”, którzy „na Niżu zamieszkiwali”, do wstąpienia na służbę królewską, obiecując wynagrodzenie i królewską łaskę.
Zygmunt II August (1520-1572) – król Polski, wielki książę litewski, dziedziczny władca Rusi (1548-1572). Pierwszy monarcha Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
W 1570 r., czyli zaraz po unii lubelskiej, hetman wielki koronny Jerzy Jazłowiecki, utworzył pierwszy kozacki poczet, złożony z trzystu osób, który stał się pierwowzorem kozackiego wojska rejestrowego XVII wieku. Jeszcze więcej uwagi poświęcał Kozakom wojowniczy król Stefan Batory, który toczył wyczerpującą, długotrwałą wojnę z państwem moskiewskim i dlatego potrzebował wielkiej armii.
Stefan Batory (1533-1586) – książę siedmiogrodzki (1571-1576), król Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1576-1586). Po objęciu tronu przeprowadził szereg reform mających na celu wzmocnienie władzy królewskiej, wzmocnienie armii i usprawnienie sądownictwa, co pozwoliło Rzeczypospolitej osiągnąć punkt zwrotny w wojnie inflanckiej z Moskwą (1558-1583).
We wrześniu 1578 r. z jego rozkazu powołano do służby królewskiej poczet kozacki – oficjalnie liczący 500 Kozaków, choć w rzeczywistości było ich więcej. Dla nich, po raz pierwszy w Królestwie Polskim, zostały zapisane pewne prawa i przywileje społeczne, uchwalone specjalnym dekretem sejmowym „O Niżowcach”, który określał warunki pobytu Kozaków w służbie królewskiej. Moment ten odegrał niezwykle ważną rolę w procesie legitymizacji statusu Kozaków.
„Dekret o Niżowcach” z 16 września 1578 r. W 1578 r. Stefan Batory przeprowadził tzw. reformę kozacką, zgodnie z którą 500 Kozaków zostało zwerbowanych do służby królewskiej, otrzymało pewne prawa i przywileje społeczne oraz wynagrodzenie za służbę wojskową. „Reforma kozacka”, pomimo swoich ograniczeń, pomogła zapoczątkować proces formalizacji Kozaków jako odrębnej klasy społecznej, a także posłużyła Kozakom jako podstawa do uzasadnienia władzom Rzeczpospolitej zasadności ich żądań zachowania „dawnych praw i wolności”.
Przywileje nadane przez Stefana Batorego staną się podstawą kozackiej legendy o „złotej gramocie króla Stefana” na dawne kozackie prawa i swobody. Rozpatrując późniejsze powstania kozackie z XVII wieku, widać, że w ich deklaracjach nigdy nie chodziło o nowe żądania, ale o przywrócenie tego, co zostało im nadane przez Stefana Batorego. Obrona aktualnego statusu była postrzegana jako prawny algorytm relacji poddanych z władcą i Rzeczpospolitą. Jednak kiedy tylko zagrożenie mijało, władza „zapominała” o swoich szczodrych obietnicach, a polityka marchewki ustępowała miejsca polityce kija. Warto przyznać, że istniały ku temu podstawy, ponieważ nabór do służby królewskiej zawsze wywoływał wybuch aktywności i w szeregi kozackie napływały dziesiątki tysięcy nieprzewidzianych w rejestrem rejestrze osób, a skarbiec Rzeczypospolitej nie mógł „"przetrawić” takiej liczby wynajętych żołnierzy.
Tymczasem wojny „na chwałę króla” konsolidowały Kozaków, a to nieuchronnie prowadziło do walk o własne prawa, czyli w istocie przeciwko Rzeczypospolitej. Najpotężniejszym, masowym i radykalnym było powstanie kozackie z początków i połowy lat 90. XVI wieku pod przywództwem Krzysztofa Kosińskiego, Seweryna Nalewajki, Macieja Szuły i Grzegorza Łobody. Wtedy Kozacy po raz pierwszy zgłosili żądania dotyczące uznania swojego statusu społecznego, jako odrębnego stanu społecznego w Rzeczypospolitej. Przy czym żądanie obejmowało nie tylko Kozaków rejestrowych, ale dotyczyło szerszego ogółu. Do wojny w sposób zmasowany dołączyła Sicz Zaporoska. Nie udało się jednak osiągnąć pożądanych rezultatów: wszystkie projekty uporządkowania zasad służby kozackiej, zaproponowane przez kozackich przywódców i co bardziej dalekowzrocznych przedstawicieli polskiej elity, a zwłaszcza pomysł organizacji autonomicznych enklaw kozackich, zostały zignorowane. Niemniej w czasie powstania 1591-1595 r. po raz pierwszy głośno wybrzmiało hasło definiujące późniejsze stosunki z władzą królewską i szlachtą Rzeczypospolitej, o „skozaczeniu” Ukrainy. Co istotne, nie w źródłach kozackich, ale w świadectwach dawanych po stronie szlacheckiej.
Jeśli chodzi o XVII wiek, przyniósł on wiele impulsów wpływających na wzrost kozackiej potęgi. Rzeczpospolita weszła w okres aktywnej polityki zagranicznej, co wymagało licznego wojska. O ile pod koniec lat 90. XVI wieku Kozacy byli traktowani jak wróg i próbowano ich przydusić represjami, to już na wiosnę 1600 r., kiedy Zygmunt III postanowił chronić swojego klienta w Mołdawii – hospodara Jeremiego Mohyłę, na Sicz przybyło królewskie poselstwo z zaproszeniem do służby królewskiej. Po wysłuchaniu tej propozycji Kozacy stwierdzili (z tym charakterystycznym podejściem spotkamy się później nie raz), że urazy długo nie chowają, domagają się jedynie zdjęcia z nich banicji oraz przywrócenia praw i swobód. Następnie, nie czekając nawet na pozytywną odpowiedź ze strony administracji królewskiej, Kozacy pomaszerowali na Mołdawię. Dlaczego? Ponieważ wojna była sposobem ich istnienia i sensem kozackiego życia, a prócz tego przynosiła łupy.
Banicja – kara, która polegała na wyjęciu danej osoby spod prawa, pozbawieniu jej wszelkich praw i usunięciu jej spod wpływu norm sądownictwa. Osoba skazana na banicję (banita), która nie opuściła państwa, ale pozostała w jego granicach, mogła zostać bezkarnie zabita. Wyrok ten dotyczył wszystkich klas społecznych.
Zaraz po wojnie na terenach Mołdawii rozpoczęła się wojna ze Szwecją, w trakcie której na Kozaków również było duże zapotrzebowanie. Żyjąc w warunkach dychotomii, kiedy na zmianę przychodziły a to represje, a to pobłażanie, kozactwo rosło w siłę i coraz bardziej identyfikowało się ze stanem rycerskim. Kozacy gospodarzyli i handlowali, ale sensem ich egzystencji była służba rycerska. Z kolei rycerskie zajęcia były oznaką szlachectwa, co dawało przepustkę do warstwy uprzywilejowanej. Taka mentalna postawa przyczyniła się do tego, że Kozacy zaczęli wykonywać nietypowe dla siebie funkcje, w tym brać udział w rozwiązywaniu problemów, które nie dotyczyły tylko ich, ale całej Rusi, na przykład relacji Kościoła katolickiego z Cerkwią prawosławną. Problem ten zaostrzył się zwłaszcza po Unii Brzeskiej, która miała być sposobem na pojednanie, a w rzeczywistości spowodowała zacięty konflikt.
Przejście Kozaków na pozycję obrońców wiary jest momentem szczególnie znaczącym. Jeżeli przypomnimy sobie wczesną historię, to postronni obserwatorzy na początku całkowicie gubili się w domysłach: czy Kozacy to chrześcijanie, czy muzułmanie. W okresie późniejszym musimy uznać, że wyznawali tzw. „żołnierską wiarę”: nie miało znaczenia, prawosławny czy katolik, ważniejsza była ich legitymizacja przez władcę, po którego stronie walczyli. Dlatego na przykład Kozacy nie odczuwali wyrzutów sumienia walcząc z prawosławną Moskowią. Było to szczególnie widoczne podczas Smuty, kiedy między innymi władze Nowogrodu, opisując pogromy kozackie, stwierdzały, że Kozacy dopuścili się „gwałtów i nieszczęść takich, jakich i Besermany nie czynią”.
Wielka Smuta – okres historii carstwa Moskiewskiego od 1598 do 1613 roku.
Jaskrawą ilustracją tego, jak moskiewskie duchowieństwo postrzegało wyprawę hetmana Piotra Konaszewicza Sahajdacznego na Moskwę w 1618 roku, jest „Opowieść o przesławnym cudzie” z latopisu małego miasteczka Michajłowa w regionie riazańskim. Miasto oblegał oddział pułkownika Myłostywoho, co opisano w „Opowieści” jak apokaliptyczną konfrontację obrońców prawdziwej wiary, którzy zamknęli się w mieście, z wysłannikami szatana: „Zastępy szatana rzuciły się na chrześcijańską gromadę”, „Klasztory, cerkwie boże splądrowane i spalone ogniem”. Znamiennym jest, że dwa lata później, w 1620 r. w Izbie poselskiej na Kremlu po raz pierwszy przyjęto poselstwo kozackie z Ukrainy, zainicjowane przez Sahajdacznego.
Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny (ok. 1582-1622) – ukraiński wojskowy i polityk, hetman i filantrop. Pochodził ze szlacheckiej prawosławnej rodziny samborskiej. Organizował udane kampanie przeciwko Chanatowi Krymskiemu, Imperium Osmańskiemu i Imperium Moskiewskiemu. Opiekował się prawosławnymi bractwami i szkołami. Pomógł przywrócić hierarchię Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej.
O łatwości i szybkości, z jaką Kozacy przeszli od „wiary żołnierskiej” do pozycjonowania się jako obrońcy wiary prawosławnej, świadczą również wydarzenia, związane z przywróceniem hierarchii prawosławnej w 1620 roku. Panowanie wychowanka Jezuitów, Zygmunta III Wazy, cechowała pewna asymetria w relacjach międzywyznaniowych.
Zygmunt III Waza (1566-1632) – król Polski, wielki książę litewski, wielki książę ruski (od 1587), król Imperium Szwedzkiego (1592-1599).
O ile wcześniej władza królewska starała się utrzymywać jednakowe stanowisko wobec wspólnoty prawosławnej i katolickiej, to Zygmunt III, wspierając Unię Brzeską, a później dbając jedynie o chrześcijan zjednoczonych ze Stolicą Apostolską, nie wyraził zgody na wyświęcanie hierarchów prawosławnych. W efekcie na początku XVII wieku Cerkiew prawosławna nie miała ani własnych biskupów, ani własnego metropolity. W takich okolicznościach hetman Piotr Sahajdaczny, prawosławny szlachcic z Galicji, wykorzystał Kozaków w nowej roli. W związku z tym, że w momencie wysłania poselstwa do Moskwy przebywał tam patriarcha Jerozolimy Teofan III, Sahajdaczny postanowił pozyskać patriarchę do przywrócenia prawosławnej hierarchii w Ukrainie. Początkowo ostrożny Teofan stanowczo odmówił, ponieważ prawo do zatwierdzania władzy kościelnej należało do króla. Jednak hetman nie tylko zorganizował podróż patriarchy na Ukrainę, pokazując mu miasta i demonstrując oddanie narodu ukraińskiego prawosławiu, ale także obiecał, że Kozacy będą bronić wyświęconych hierarchów przed prześladowaniami króla. W ten sposób hierarchowie zostali nielegalnie wyświęceni i był to właśnie ten punkt zwrotny, od którego wojsko zaporoskie zaczęło się pozycjonować w roli obrońców prawosławia.
Znamienne jest, że takiemu demonstracyjnemu naruszeniu prerogatyw króla nie towarzyszyły represje ze strony władzy królewskiej. Kryła się za tym nie tyle ustępliwość, co sytuacja w polityce zagranicznej - groźba osmańskiego najazdu. Wojna chocimska w 1621 r. po raz kolejny zmusiła Rzeczpospolitą do wykorzystania wojska kozackiego jako potężnej siły zbrojnej. Wojna ta, w której połączone siły wojsk koronnych, litewskich oraz kozackich zdołały powstrzymać agresję armii muzułmańskiej, stała się apogeum chwały kozactwa. O ile wcześniej, zarówno w tekstach, jak i w publicznej retoryce w Rzeczypospolitej do Kozaków odnoszono się jak do najemników i rozbójników, to teraz zaczęto ich gloryfikować jako zbawców wspólnej ojczyzny, jako jej niezawodny mur obronny.
Wojna chocimska 1620-1621 – wojna między Imperium Osmańskim a Rzeczpospolitą Obojga Narodów, której kulminacją była 4-tygodniowa bitwa pod Chocimiem. Armia Zaporoska pod dowództwem hetmana Piotra Sahajdacznego odegrała znaczącą rolę w wojnie. Wojna zakończyła się traktatem pokojowym w Chocimiu, na mocy którego sułtan Osman II faktycznie uznał porażkę swoich agresywnych planów.
Najbardziej wymowna w zakresie radykalnej zmiany akcentów jest praca arcybiskupa połockiego, przyszłego metropolity kijowskiego Antoniego Sielawy, w której biskup napisał: „Mówimy o Kozakach jako o ludziach rycerskich, którzy w tych sprawach są obeznani, którzy w wyprawie wołoskiej [czyli wojnie chocimskiej] stali murem za lubą ojczyzną… Godni są nieśmiertelnej chwały na wieki.” Jednakże idylliczna zgoda między Kozakami a władzą trwała nie „wieki”, ale dosłownie miesiące. Powracając spod Chocimia na Ukrainę starszyzna kozacka wysłała petycję do króla Zygmunta III, w której obiecała wiernie mu służyć, ale pod warunkiem spełnienia pewnych żądań: zwiększenia wynagrodzeń, zaspokojenia potrzeb Cerkwi prawosławnej, zorganizowania szpitala dla wojska zaporoskiego itp. Żądania te, choć liczne, nie były radykalne i dlatego wydawały się możliwymi do zaakceptowania. Skarbiec królewski był jednak jak zawsze pusty, do tego dochodził nieurodzaj i spustoszenie ukraińskich województw.
Dlatego Zygmunt III negatywnie odniósł się do większości postulatów: w szczególności nie pozwolono Kozakom na zimowe stacjonowanie i posilanie się w wołościach jak to czyniły regularne wojska. Z kolei zadłużenie wobec żołnierzy wojsk koronnych nie pozwalało na zwiększenie kozackiego wynagrodzenia. Czyli z jednej strony władza chciała mieć niedrogie i gotowe do walki wojsko w czasie zagrożenia, ale z drugiej – nie chciała zaspokajać jego potrzeb w czasie pokoju. Jest to zrozumiałe, ponieważ spełnienie wymagań Kozaków prowokowało konflikty ze szlachtą, a Rzeczpospolita była przede wszystkim republiką szlachecką. Ogólnie rzecz biorąc, z tej dychotomii nie było dobrego wyjścia, ponieważ rozwiązanie jakiejkolwiek kwestii w jakikolwiek sposób wywoływało sprzeciw jednej ze stron. Niemniej, wymagania zostały w końcu częściowo spełnione: w połowie lat 20. XVII wieku rejestrowym kozakom przypisano sześć starostw województwa kijowskiego, w których utworzono sześć rejestrowych pułków z własnym kierownictwem i sądownictwem. Problem polegał jednak na tym, że Kozaków było znacznie więcej niż 6 tysięcy rejestrowych, a to, raz po raz, doprowadzało do wybuchów. Charakterystyczne jest jednak to, że podczas protestów Kozacy praktycznie nigdy nie występowali przeciw królowi, jako swojemu „ojcu”, przez wzgląd na pamięć Stefana Batorego. Wręcz przeciwnie, chodziło zwykle o ochronę króla przed szlachtą, a zwłaszcza przed „królewiętami”, czyli magnatami, do których faktycznie należała Ukraina.
Wracając do relacji Kozaków z Tatarami, przypominam o zapożyczeniach z Chanatu Krymskiego wielu przedmiotów codziennego użytku oraz samego sposobu życia i obyczajów wojskowych. Mimo licznych starć, kontakty Kozaków i Tatarów nie sprowadzały się wyłącznie do wzajemnej wrogości, przeciwnie, dość często jedni i drudzy zawiązywali sojusze, zwłaszcza kiedy chodziło o wewnętrzne procesy polityczne na Krymie. Najbardziej wymownym symbolem, który charakteryzuje tę współpracę, jest historia, gdy Szahin Girej, przedstawiciel rządzącej dynastii krymskiej, jak zapisano w dokumencie, „każdemu Kozakowi z osobna, czarkę gorzałki z własnej ręki dawał”, czyli okazywał szacunek Kozakom jako sojusznikom. Wiadomo również, że pierwsze sukcesy kozackiej rewolucji w połowie XVII wieku w niemałym stopniu wynikały z faktu, że Bogdanowi Chmielnickiemu udało się nawiązać sojusznicze stosunki z chanem krymskim.
Omawiając rewolucję kozacką jako całość, z licznymi sukcesami i porażkami, jej ostateczne zwycięstwo można określić pyrrusowym, biorąc pod uwagę wszystkie ofiary, wyzwania i wyniszczenie, których doświadczyła Ukraina podczas rewolucji i późniejszej Ruiny. Niemniej głównym osiągnięciem było w tym przypadku to, że Kozacy przekształcili się w klasę wiodącą o określonym statusie społecznym. Ten nowy status przyciągał do kozactwa masowo nie tylko chłopów i mieszczan, którzy poszukiwali wolności i możliwości uzyskania prawa do posiadania ziemi, ale również szlachtę i to nie tylko prawosławną. Dobrym przykładem może tu być chociażby pułkownik czehryński Stanisław Krzyczewski - katolik, który przeszedł na prawosławie, dołączając do wojska zaporoskiego w 1649 roku. Często wspominany jest również Jerzy Niemirycz, magnat protestancki, który w wojsku zaporoskim przeszedł na prawosławie. Istniały zatem różne scenariusze dołączania do kozactwa, dla nas ważne są jednak rezultaty: Kozacy wchłonęli elementy kultury Rzeczypospolitej. Metaforycznie rzecz ujmując, Kozacy oderwali Ukrainę od Rzeczypospolitej, ale za to stworzyli własną, Rzeczpospolitą Kozacką. Jaka ona była?
Mychajło-Stanisław Krzyczewski (Krzeczowski) – pułkownik czehryński i kijowski, hetman wykonawczy. Urodził się w szlacheckiej rodzinie katolickiej pochodzenia rusińskiego. Otrzymał dobre wykształcenie, oprócz języka polskiego biegle władał językiem niemieckim, francuskim i łaciną. W 1643 roku stanął na czele pułku czehryńskiego Kozaków rejestrowych. Na początku rewolucji kozackiej walczył z powstańcami i dostał się do niewoli Tatarów. Wybawiony z niewoli przez Bohdana Chmielnickiego przeszedł na stronę powstańców, przyjął prawosławie, w maju 1649 został mianowany pułkownikiem kijowskim, w randze hetmana porządkowego bronił północnych granic hetmanatu.
Jerzy Niemirycz (1612-1659) – magnat Rzeczypospolitej Obojga Narodów, ukraiński mąż stanu, dyplomata. Rakowskiej Akademii Duchownej, na uniwersytetach w Lejdzie, Amsterdamie, Oksfordzie, Cambridge i Paryżu. Wraz z początkiem rewolucji kozackiej walczył z powstańcami jako generał-pułkownik województwa kijowskiego. W 1657 przeniósł się do Czehrynia pod patronatem Bohdana Chmielnickiego. Jako dyplomata prowadził negocjacje ze Szwecją, które zakończyły się ugodą w Korsuniu w 1657 roku, a w 1658 roku stał się jednym z głównych twórców unii hadziackiej.
W kontekście naszej rozmowy należy przypomnieć, że historię piszą zwycięzcy, a „zapominanie historii”, jak pisał francuski historyk i filozof Ernest Renan, jest jednym z głównych czynników wpływających na kształtowanie się narodu. Kiedy kozactwo przekształciło się w elitę, wiele z jego poprzedniej historii zostało zapomniane - tak samo jak z historii szlachty. Wspominaliśmy już, jak Kozacy stali się obrońcami wiary prawosławnej, jednak nie mniejszym, a może nawet większym jej obrońcą pod koniec XVI – w pierwszej połowie XVII wieku była szlachta prawosławna. Szczególnie widoczne stało się to za panowania Władysława IV, kiedy Piotr Mohyła został metropolitą kijowskim. Wówczas Kozacy wycofali się z aktywnej polityki obrony wiary, a palmę pierwszeństwa przejęła szlachta prawosławna.
Piotr Mohyła (1596-1647) – metropolita kijowski, galicyjski i całej Rusi (1633-1647), archimandryta Ławry Kijowsko-Pieczerskiej (od 1627), ukraiński działacz polityczny, kościelny i oświatowy.
Jednak latopisy kozackie, które zaszczepiły w nas projekcję obrazu przeszłości, „zapomniały” o szlachcie. Kozacy przesłonili w nich całą wcześniejszą historię, a ich nieprzystojne uczynki czy współpraca z Koroną lub tą że szlachtą odeszły w mroki przeszłości, i o tym nie pisano. Powstały natomiast nowe mity, nowe stereotypy: legendę Batorego zastąpiła legenda Perejasławia. Ale to już temat na inny wykład.