Wykład wprowadzający
W wykładzie wprowadzającym kierownik projektu Larysa Dovga przedstawia ogólny układ proponowanego kursu, poświęconego kulturze ukraińskiej. Tutaj znajdą Państwo odpowiedzi na pytania: w jaki sposób wiedza na temat własnego dziedzictwa kulturowego może pomóc w tworzeniu nowoczesnego społeczeństwa odnoszącego sukcesy? Jak socjologowie i ekonomiści „mierzą” wartości kulturowe? Dlaczego w kontekście kultury ważne jest mówienie właśnie o wartościach (świadomościowych, społecznych, etycznych, moralnych) i w jaki sposób zostało to zrealizowane w materiałach UKultury? Jakie treści zawierają pojęcia kultura, ukraiński i historia? Jakie ramy czasowe zostały wybrane w proponowanych rozmowach i dlaczego? Znajdą tu Państwo również wyjaśnienie, jaka jest struktura kursu, co można znaleźć w poszczególnych zakładkach, jak to Wykłady, Wywiady, Biblioteka.
Dzień dobry! Nazywam się Larysa Dowha i dziś chcę zaprezentować Państwu program „UKULTURA” – projekt, w którym piszemy, opowiadamy i stawiamy pytania na temat różnych aspektów ukraińskiej kultury. Część programu, która rozpoczyna się tą rozmową i nosi nazwę „Wykłady” jest swego rodzaju akademickim podręcznikiem wideo poświęconym rozwojowi ukraińskiej kultury od samego jej zarania aż do współczesności. Jest on skierowany przede wszystkim do studentów, którzy studiują przedmiot „Historia kultury ukraińskiej” oraz nauczycieli, którzy go wykładają. Jesteśmy jednak przekonani, że wykłady zainteresują znacznie szersze koło odbiorców.
Historia kultury ukraińskiej – czemu będzie poświęcony nasz cykl? Na jego nazwę składają się trzy pojęcia i każde z nich wymaga osobnego wyjaśnienia; są to: „historia”, „ukraińska” oraz „kultura”. Nasz cykl rozpoczniemy od wyjaśnienia tych właśnie pojęć.
Czym jest kultura?
Proponuję zacząć od pojęcia kluczowego dla naszych wykładów – od pojęcia „kultura”. Wiemy, że istnieje bezmiar definicji kultury; jest ich co najmniej pięćset. I każdy, kto zajmuje się badaniami kultury, formułuje własną definicję tego pojęcia w zależności od charakteru prowadzonych badań. Oczywiście, możemy postrzegać kulturę jako spuściznę kultury artystycznej – muzykę, sztukę, architekturę. Możemy mówić o kulturze jako o kulturze politycznej, o sposobie zachowania, sposobie rozwiązania pewnych istotnych kwestii politycznych oraz zasad istnienia wspólnot i państw. Możemy mówić o kulturze w odniesieniu do życia codziennego – o tym jak na co dzień żyją ludzie, czym się zajmują, z czego korzystają, co im się podoba albo przeciwnie – co im się nie podoba – i to rzecz jasna też jest kulturą. W najszerszym ujęciu, mówiąc o kulturze ludzie mają na myśli wszystko, co zostało stworzone przez ludzkość, przy wykorzystaniu ludzkiego umysłu, ludzkiego talentu, ludzkich rąk, – wszystko, czego człowiek nie otrzymał w stanie gotowym od przyrody. Jednak w krótkim cyklu wykładów z historii ukraińskiej kultury z pewnością nie uda się opowiedzieć o wszystkim, czego człowiek dokonał dzięki swojemu intelektowi, talentowi, pracy rąk w ciągu długiego czasu, nawet w ramach jednej kultury narodowej (w naszym przypadku - kultury ukraińskiej). Zatem musimy w jakiś sposób ograniczyć temat naszych rozmów i zawęzić pojmowanie kultury, której historię chcemy przedstawić.
W niniejszym cyklu proponujemy spojrzeć na kulturę poprzez pryzmat podejścia antropologicznego, czyli przez pryzmat systemu wartości wypracowywanego przez ludzi we wspólnotach, tego systemu wartości, który staje się decydującym dla wyboru priorytetów w poszczególnych okresach kulturowo-historycznych, i który wpływa na wszystkie pozostałe sfery ludzkiej działalności – na kulturę artystyczną, na kulturę polityczną, na kulturę życia codziennego. Nie ulega bowiem wątpliwości, że system wartości jest tym rdzeniem, tą hierarchią priorytetów i zjawisk, wokół których kształtuje się paradygmat kulturowej działalności, cały system przestrzeni kulturalnej. Należą do niej także zjawiska drugorzędne, elementy, z których często możemy po prostu zrezygnować.
Wartości w kontekście kultury czy kultura jako przejaw wartości?
Czymże są wartości (jeśli postawimy wartości w centrum analizy całej historii kultury)? Niemiecki filozof i myśliciel religijny Dietrich von Hildebrand w połowie XX w. pisał, że wartości są tym, co istotne dla człowieka, tym do czego ludzie dążą, co staje się przedmiotem ich pragnień. Wartości, przede wszystkim wartości o charakterze wirtualnym/moralnym, to nadzwyczaj ważny element świadomości, dzięki któremu ludzie mogą swobodnie wybierać to, do czego dążą i to, co odrzucają i czego unikają, to, co uważają za dobre oraz godne pochwały i to, co potępiają. Właśnie w tym realizuje się fundamentalne prawo człowieka – prawo do wolnego wyboru.
Akceptując pogląd, że u podstaw kształtowania przestrzeni kulturowej jednostki lub całej wspólnoty leży pewien system wartości, musimy zastanowić się, dzięki czemu ten lub inny przedmiot może zyskać dla nas pewne znaczenie jako wartość; dlaczego uważamy, że coś jest dla nas wartością, a coś innego – nie.
Oczywiście, istnieje bardzo dużo różnych poglądów i rozmaitych koncepcji odnośnie tego tematu, ale w moim odczuciu jedną z najbardziej atrakcyjnych jest koncepcja innego niemieckiego filozofa z początku XX w. – Maksa Schelera, który w swojej szeroko znanej acz niezwykle krótkiej rozprawie „Ordo amoris” („Porządek miłości”) zwraca uwagę właśnie na te czynniki, które zmuszają człowieka by pragnął pewnych rzeczy i unikał innych. Scheler mówi o tym, że najważniejszym czynnikiem, który kształtuje każdą kulturę, właśnie tym, który ustanawia strukturę pewnej przestrzeni kulturowej, jest porządek miłości i nienawiści, czyli hierarchia tych rzeczy, które człowiek uważa za najistotniejsze dla siebie. Scheler uważa, że miłość to dynamiczny proces kształtowania, rozwoju, dążenia rzeczy do własnego pierwowzoru, a każda faza wewnętrznego rozwoju wartości kulturowych zawsze dokonuje się poprzez miłość. Ludzkość, człowiek, kultura poznają, rozwijają, przetwarzają te przedmioty, które stają się obiektem pożądania i pragnienia. Tak powstaje zarówno kanwa przestrzeni kulturowej, jak i bodziec dla jej zmiany.
W kontekście naszej rozmowy o historii kultury w pierwszej kolejności będziemy zwracać uwagę właśnie na ów paradygmat wartości, na te obiekty, które stanowią rdzeń kultury, czyli zasadniczą regułę dla selekcji tego, co w danej kulturze jest pożądane, a co jest przez nią odrzucane. I kiedy dochodzimy do rozpatrywania kultury właśnie przez pryzmat systemu wartości, to okazuje się, że pewne wartości zmieniają się w perspektywie historycznej, inne zupełnie zanikają, a także pojawiają się nowe, lecz mimo wszystko istnieje ów rdzeń priorytetów wartości, który dla pewnej kultury pozostaje niezmienny. Każda kultura narodowa i etniczna może mieć inny rdzeń i zazwyczaj właśnie nim różnią się od siebie kultury różnych etnosów, ludów, narodów.
Wracając do koncepcji Maksa Schelera i Dietricha von Hildebranda, mogę stwierdzić, że będziemy mówić o kulturze jako o hierarchii wartości, która jest ugruntowana w świadomości pewnej wspólnoty. Ta hierarchia wartości stanowi przedmiot pragnienia, przedmiot pożądania wspólnoty, która tworzy kulturę.
Ta albo inna hierarchia wartości zawsze jest typowa dla ludzkich wspólnot – nieważne, czy chodzi o poszczególne jednostki czy o całe rasy, o narody czy drobne subkultury, o ludy czy małe grupy społeczne – każda z tych wspólnot jednoczy się wokół wybranego przez siebie systemu wartości, wokół porządku miłości, systemu tego, co uznano za pożądane, czego pragną ludzie, do czego dążą, co mogą osiągnąć. Rzeczywista przestrzeń kultury jest jednak bardziej złożona niż idealny model. A zatem, według wspomnianego Maksa Schelera, w kulturze analogicznie do „porządku miłości” istnieje także „porządek nienawiści”. To dwie zasady, dzięki którym uczestnicy/współtwórcy kultury nie tylko kształtują jej istotę, ale także regulują jej komunikację z zewnętrznym światem, pomagając rozróżnić „swoich” od „obcych”, chwalebne i szlachetne – od karygodnego i zbrodniczego, pożyteczne i to czym warto inspirować się dla rozwoju – od szkodliwego, tego czego należy się wystrzegać jako potencjalnie niebezpiecznego, niszczycielskiego itd.
„Zmierzyć” kulturę?
Kończąc rozmowę o systemie wartości jako istotnym elemencie kształtowania świadomości i kultury poszczególnych wspólnot, chcę odnieść się do jeszcze jednego ważnego konceptu – metodologii „mierzenia” kultury, która została wprowadzona w drugiej połowie XX w. przez holenderskiego psychologa społecznego Geerta Hofstede, a dziś jest rozwijana przez wielu zachodnich socjologów i kulturoznawców. Hofstede „mierzył” kultury właśnie na podstawie oceny dominującego systemu wartości, właściwego dla tej lub innej kultury narodowej. Jego idea była wielce pragmatyczna. Interesowało go, dlaczego pewne modele ekonomiczne, które dobrze działają w jednych krajach okazują się nieskuteczne w innych. Dalej, jakie czynniki i w jaki sposób uwzględnić, gdy wybierane są te modele rozwoju państw, które z nich okażą się akceptowalne i skuteczne w ramach tej lub innej kultury.
Hofstede zwraca uwagę na to, że nawet w przestrzeni ekonomicznej bardzo ważne są takie czynniki jak samopoczucie człowieka w społeczeństwie, jego dążenie do wyrażenia indywidualizmu albo na odwrót – skłonność, by czuć się częścią większej grupy i przestrzegać określonych zasad działania w grupie; jak zdolność wzięcia na siebie odpowiedzialności i posiadanie „bardzo krótkiego dystansu do władzy”, to znaczy pragnienie, posiadanie, staranie się, branie udziału życiu politycznym/gospodarczym i wpływanie na to co się w nim dzieje, albo wręcz przeciwnie – odsunięcie się od niego i delegowanie odpowiedzialności za to, co się dzieje na inne osoby, które posiadają kompetencje do zarządzania; skłonność ludzi, by bardziej współczuć, okazywać empatię, wspierać „słabszego” albo wręcz przeciwnie, by być bardziej pragmatycznym i zdystansowanym, pozbawionym empatii oraz skupionym tylko na sukcesie osobistym.
Hofstede analizuje również wszystkie te czynniki według tego, dla których kultur ów system wartości jest bardziej typowy. Właśnie ten system wartości, jego zdaniem, definiuje zarówno sposób myślenia, jak i sposób zachowania oraz sposób, w jaki kształtuje się także kultura ekonomiczna, polityczna, życia codziennego i, rzecz jasna, artystyczna. A zatem, z jednej strony mamy pogląd klasycznych filozofów, którzy badając normy etyczne, badając kulturę przez pryzmat antropologii mówią nam o tym, że człowiek w swoim życiu tworzy tylko to, czego sam pragnie i co traktuje jako pewną wartość. Z drugiej strony, widzimy dosyć pragmatyczne stanowisko psychologa społecznego, człowieka zaangażowanego w gospodarczą sferę działalności, który mówi nam o tym samym: system wartości to ten rdzeń, który określa typ kultury, dzięki któremu kultury różnią się między sobą, który pozwala „zmierzyć” kulturę, wykorzystując w tym celu zupełnie pragmatyczne kryteria.
Raz jeszcze – czym jest kultura?
A zatem podsumowując tę część wypowiedzi, należy jeszcze raz podkreślić, że pojęcie „kultura” w naszym kursie będziemy traktować właśnie jako pewną hierarchię wartości. Pamiętamy, że każda epoka może tworzyć własne wartości i właśnie tym różne epoki kulturowo-historyczne różnią się między sobą. Ale będziemy zwracać uwagę także na tę hierarchię wartości, na ten system wartości, który jest zasadniczy, który łączy ze sobą różne epoki i który odróżnia kulturę ukraińską od innych kultur narodowych.
Oczywiście, każdy wykładowca, którego będziecie słuchać w ramach naszego projektu, będzie traktować ów system wartości na własny sposób. I możliwe, że w poszczególnych wykładach nawet nie usłyszycie samego słowa czy pojęcia „wartość”, ale każdy wykład będzie poświęcony właśnie temu – temu, jakie były priorytety, do czego dążyli ludzie (czyli właśnie o ich wartościach), czego starali się unikać.
Jest jeszcze jeden ważny element, składający się na nasze postrzeganie kultury. Kulturą jest to, co jest produktywne, co jest kreatywne, to co zostało stworzone przez ludzkość, a nie to, co zostało przez nią zniszczone. Dlatego nasz cykl wykładów właśnie w kontekście wyobrażeń na temat kultury będzie poświęcony naszym osiągnięciom, temu, co zostało dokonane, temu, co zaistniało, temu, czym możemy podzielić się z ludzkością jako swoim ważnym osiągnięciem. W naszym cyklu z pewnością nie będzie mowy o tym, co uniemożliwiono nam osiągnąć, albo o tym, co chcieliśmy zrobić, ale nie zrobiliśmy – to także są ważne rzeczy, ale w krótkim kursie historii kultury po prostu brakuje na nie miejsca.
Teraz o historii
Kolejne pojęcie, z którym obiecałam Państwa zaznajomić, to ”historia”. I chociaż ze względu na mniejszą ilość definicji i koncepcji jest ono nieco klarowniejsze niż „kultura” to jednak domaga się doprecyzowania. W końcu nie chodzi nam o historię wydarzeniową, sposób opowiadania przez klasyczną historię o wszystkich wydarzeniach, wojnach, perypetiach, które miały miejsce w tym bądź innym okresie. Będziemy mówić o historii kultury, to znaczy o tym, jak kształtowała się świadomość ludzi. W tym kontekście na historię wydarzeniową (jak na przykład przebieg wojen albo życiorysu wybitnych ludzi; zawiązanie i funkcjonowanie wielkich politycznych sojuszy albo historia nowych odkryć naukowych) przeznaczymy minimum czasu. Oczywiście, te kwestie także są ważne, one także wpływają na kształtowanie i odbiór przestrzeni kulturowej. Ale, powtórzę po raz kolejny, w krótkim kursie historii kultury nie mamy możliwości by poruszyć te kwestie. Natomiast większa uwaga będzie skupiona na historii kształtowania świadomości ludzi albo poszczególnych wspólnot. Dlatego z historii wydarzeniowej nasi wykładowcy będą wybierać tylko to, co najbardziej dobitnie charakteryzuje ten lub inny okres kulturowy, co najpełniej oddaje kształtowanie świadomości ludzi w danej epoce. Czasem to będzie literatura, kiedy indziej życie codzienne, kultura polityczna, albo kultura artystyczna (architektura, malarstwo, literatura, muzyka itd.). Może to być urbanistyka albo folklor, ale tak samo może chodzić o kształtowanie relacji gospodarczych i sposobów porozumiewanie w przestrzeni ekonomicznej. Wszystko to stanowi źródło, rezerwuar przykładów, do których będą się odwoływać wykładowcy, prowadzący kurs „Historia kultury ukraińskiej”.
Warto pamiętać, że poszczególne wykłady nie muszą być ze sobą powiązane przez podstawowy kontekst czy treść, do której będą się odwoływać mówcy. Ważne, że różne przykłady będą nam mówić o jednym i tym samym – o systemie priorytetów, o systemie wartości i o tym, jak te priorytety oraz wartości przejawiają się w ludzkiej świadomości. Oczywiście, przykładów zawsze może być więcej; można je znaleźć poza ramami podstawowego cyklu wykładów na stronie „UKULTURA”, w części zatytułowanej „Wywiady” poświęconej analizie szczegółowych przykładów i przypadków. Natomiast ogólny kurs wykładów przewiduje stworzenie pewnej kanwy, którą będzie można uzupełniać dodatkowymi znaczeniami, przykładami, bardziej szczegółowymi obrazami, dzięki którym ten czy inny okres kulturowo-historyczny może stać się dla nas łatwiejszy do poznania i zrozumienia. A zatem podsumowując rozmowę o tym, czym jest „historia”, chcę jeszcze raz zwrócić uwagę, że nie chodzi tu o historię wydarzeniową, nie zaplanowano opowieści o wszystkich wydarzeniach, które miały miejsce na naszych ziemiach od najdawniejszych czasów do dziś. Będziemy mówić o tym, jak kształtowała się świadomość i wspomniany system wartości, a opowieść ta będzie bazować na różnych przykładach.
Co będziemy zaliczać do ukraińskiej kultury?
Kolejna kwestia, która wymaga wyjaśnienia, sprowadza się do pytanie: czym właściwie jest ukraińska kultura? Od kiedy możemy mówić właśnie o kulturze ukraińskiej, jakie zjawiska będziemy do niej zaliczać? O ukraińskiej kulturze zaczynamy mówić od epoki wczesnego średniowiecza – od czasu, gdy na naszych ziemiach ludzie mieszkali na stałe i wiemy, że przebywanie poszczególnych słowiańskich plemion – Wenedów, Antów – na tych terenach staje się już nie sporadyczne, lecz ma charakter ciągły. Czy możemy nazywać tę kulturę oraz tych ludzi Ukraińcami? Rzecz jasna, w dosłownym znaczeniu byłaby to wielka przesada. We wczesnym średniowieczu nasi praprzodkowie nie mieli jeszcze literatury, nie pozostawili więc po sobie tekstów, a zatem nie wiemy na pewno, jak sami siebie nazywali. Wiemy, że sąsiedzi (przede wszystkim Bizantyjczycy), którzy już mieli literaturę, nazywali ich Słowianami bądź Sklawinami, a także Antami i Wenedami. Zatem przypuszczamy, że właśnie tak określali siebie nasi przodkowie. Jednak nawet w zachowanych tekstach obcego pochodzenia z okresu wczesnego średniowiecza nie znajdziemy nazw, które odpowiadałyby współczesnym określeniom tożsamości etnicznej bądź politycznej. Jednak byli to ludzie, którzy zamieszkiwali naszą przestrzeń, którzy żyli tu dość długi czas, i których, bez wątpienia, mamy prawo nazywać protoukraińską ludnością na naszym terytorium. Zatem kulturę, którą tutaj ukształtowali, również mamy prawo nazywać kulturą protoukraińską, a język którym mówili, mamy prawo nazywać protoukraińskim (przypomnę, że do tej pory nie wiemy i zapewne nigdy się nie dowiemy, jakim dokładnie językiem posługiwali się ci ludzie).
Poza tym, trzeba mieć świadomość, że nie da się na podstawie jakiegoś testu medycznego ustalić przynależności człowieka do jakiegoś etnosu, także ukraińskiego. Nie mamy więc możliwości ścisłej naukowej weryfikacji przynależności artefaktów, bądź osób do określonej kultury etnicznej. Przyjęto, by uznawać przynależność do kultury etnicznej wszystkich artefaktów oraz zjawisk kultury, które znajdują się na terytorium danego państwa, na terytorium określonej przestrzeni etnonarodowej. A zatem pójdziemy tą samą drogą: będziemy rozpatrywać jako protoukraińską a później jako ukraińską całą kulturę ludności naszych ziem, kulturę tych ludzi, którzy zamieszkiwali terytorium współczesnej Ukrainy od najdawniejszych czasów, które znamy, aż do dziś.
Jest jeszcze jeden ważny element, który dotyczy samego pojęcia kultury ukraińskiej. Przypomnę, że ludność ziem ukraińskich, ludzie, którzy tworzyli kulturę na tych terytoriach zawsze stanowili wspólnotę wielowyznaniową i wieloetniczną, wspólnotę, która rozmawiała wieloma językami. Swoją drogą, w średniowieczu czy wczesnej epoce nowożytnej było to norma nie tylko dla terenów Ukrainy, to była norma dla całego europejskiego świata, w tym dla Europy Środkowo-Wschodniej. Dla terytoriów czy też dla państw, w których w różnych epokach przebywały ukraińskie ziemie, wielonarodowość i wielowyznaniowość, tolerancja wyznaniowa, umiejętność porozumiewania się w różnych językach stanowiły normę co najmniej do XVIII w. I jeśli niektórzy autorzy (w pierwszej kolejności mówimy o uczonych, teologach, literatach) piszą niekoniecznie w języku staroukraińskim albo we współczesnym ukraińskim, ale sięgają również po cerkiewnosłowiański, łacinę, polski, rosyjski, niemiecki (języki te funkcjonowały na ukraińskich terytoriach w ciągu dłuższego czasu), to dla nas nie jest to powodem, by usuwać tych ludzi poza ramy ukraińskiej przestrzeni kulturowej, ponieważ żyli oni tutaj i współtworzyli ową przestrzeń – w różnych językach, w różnych wyznaniach, ale bardzo często pozycjonując siebie jako przedstawicieli owej ruskiej, ukraińskiej kultury. Zresztą ta tradycja obecna jest także w późniejszym okresie tworząc niejako dwie strony medalu. Z jednej strony mamy Ukraińców, Rusinów, którzy mogli pisać po łacinie, po polsku, w języku cerkiewnosłowiańskim, ale przy tym mogli czuć się częścią ukraińskiej czy też protoukraińskiej przestrzeni kulturowej. A z drugiej strony mamy wielką liczbę przedstawicieli innych etnosów – Ormian, Greków, Tatarów, Żydów, wspomnianych Polaków, w końcu Rosjan, którzy mieszkali na tym terytorium i którzy świadomie wybierali przynależność do kultury ukraińskiej, jak na przykład zrobili to Wołodymyr Antonowycz albo Wiaczesław Łypyński.
Byli też tacy, którzy zdecydowanie zachowywali własną świadomość etnokulturową, ale całe życie tworzyli na ukraińskich terenach i nie widzieli siebie poza tą przestrzenią. Takim był na przykład architekt Władysław Horodecki, etniczny Polak, który tworzył w Kijowie na przełomie XIX i XX w., a jego liczne budowle weszły do skarbnicy zabytków ukraińskiej architektury. Nie możemy stawiać poza granicami ukraińskiej przestrzeni kulturowej Greków Korniaktów, którzy mieszkali we Lwowie na początku XVII w. i wnieśli olbrzymi wkład w rozwój edukacji, drukarstwa, architektury, gospodarki miasta. A zatem autorzy zaprezentowanych tu wykładów przyjmują jako punkt wyjścia założenie, że kultura ukraińska jest kulturą bardzo zróżnicowaną, jest to kultura, która jest tworzona w kontekście przeważnie ukraińskiej przestrzeni etnonarodowej, ale nie sprowadza się tylko do niej. To kultura, która jest tworzona przez przedstawicieli różnych wyznań i etnosów, przez ludzi, którzy mówią i piszą w różnych językach, ale którzy mocno odczuwają swoją więź z ukraińską ziemią. Część przedstawicieli innych etnosów i kultur wybiera ukraińskość z własnej woli, świadomie; deklarują, że jest to ich wybór, niekiedy zmieniają swój ojczysty język na ukraiński, niekiedy zmieniają zwyczaje, zaczynają nosić ubiór typowy dla ukraińskiego ludu, aby w ten sposób ogłosić swój akces do kultury ukraińskiej. Inni z kolei zupełnie komfortowo funkcjonują równocześnie w obu przestrzeniach – i we własnej ojczystej, i w ukraińskiej, jak wspomniany Horodecki, który konsekwentnie podkreślał, że jest zarówno Polakiem, jak i kijowianinem.
Kolejnym ważnym aspektem, o którym warto wspomnieć, jest ocena wkładu przedstawicieli nieukraińskich etnosów do skarbnicy ukraińskiej kultury. Muszę podkreślić to, że nie mamy zamiaru „przywłaszczać sobie” osiągnięć innych kultur, w całości akceptując ten niezaprzeczalny fakt, że dany artysta, polityk, myśliciel, itd. może przynależeć równocześnie do różnych kultur. A zatem dla nas kluczową kwestią jest nie określenie etnokulturowej tożsamości poszczególnych postaci, lecz stworzenie maksymalnie pełnego, panoramicznego obrazu ukraińskiej przestrzeni kulturowej od jej zarania do naszych dni.
Należy zaznaczyć, że są i takie przypadki (może jest ich niewiele, ale jednak), kiedy pewni działacze, którzy mieszkali/mieszkają i pracowali/pracują na terenach Ukrainy świadomie i demonstracyjnie deklarowali/deklarują swoją przynależność do innej kultury oraz stanowczo sprzeciwiają się zaliczaniu ich do kultury ukraińskiej. Tych postaci nie będziemy na siłę włączać w kontekst historii ukraińskiej kultury.
A zatem, historia kultury ukraińskiej to …
Podsumowując, możemy sformułować nasze wyobrażenie tego, czym jest kultura ukraińska w nawiązaniu do paradygmatu, który został ukształtowany we współczesnej literaturze naukowej świata zachodniego. Przyjęto w niej zaliczać do kultury narodowej wszystko, co było tworzone na terytorium współczesnego państwa narodowego, co było tworzone przez różnych ludzi, często przedstawicieli różnych etnosów, różnych religii i wyznań, przez ludzi, którzy mogli rozmawiać w różnych językach, ale którzy żyli na tym terytorium, którzy komunikowali się ze sobą i dzięki temu wytwarzali pewną wygodną dla siebie przestrzeń życiową, wytwarzali tę kulturę, która jest określana jako kultura danego ludu czy etnosu, a od XIX i XX w. – danego narodu. Nie będziemy silić się na oryginalność i zgodnie z tym podejściem zaliczymy do ukraińskiej kultury wszystkie artefakty, które pojawiają się na naszych terytoriach i które, koniec końców, określają porządek wartości, sposób myślenia, kształtują dominujący typ świadomości, który jest właściwy dla tego terytorium, dla kultury, którą dziś mamy prawo nazywać ukraińską.
O strukturze cyklu wykładów
Na koniec parę słów na temat struktury zaproponowanego na stronie „UKULTURA” cyklu wykładów. Każdy z przedstawionych tu wykładów jest wygłoszony przez badacza/badaczkę, którzy rzeczowo i dogłębnie badają konkretny okres i zajmują się dokładnie tymi kwestiami, o których mówią w swoich wykładach. Ogólny bieg historii ukraińskiej kultury dla wygody podzielono na okresy, którym poświęcono osobne wykłady lub krótkie cykle wykładów (do których mogą wchodzić dwa albo trzy wykłady). Przytoczę wykaz głównych okresów, na które podzieliliśmy historię ukraińskiej kultury, po to, by jej prezentacja była logiczna i uporządkowana chronologicznie:
1) to czas wczesnego średniowiecza, okres przedchrześcijańskiej Rusi, czyli najwcześniejszej znanej nam kultury protoukraińskiej;
2) późne średniowiecze, okres Rusi Kijowskiej doby przyjęcia chrześcijaństwa;
3) okres od XIV do początku XVII wieku, późne średniowiecze i początek epoki wczesnonowożytnej; ten okres jest dość jednorodny zarówno pod względem kształtowania kultury politycznej, artystycznej oraz intelektualnej, jak i w kontekście kształtowania nowoczesnego systemu wartości, który stanie się podstawą już okresu wczesnonowożytnego;
4) XVII-XVIII w., okres wczesnonowożytny – on również był ważny dla ukraińskiej historii i kultury, my dzielimy go na dwa osobne fragmenty – na kulturę baroku (XVII w. - początek XVIII w.) oraz na kulturę połowy i końca XVIII w., gdzie oprócz późnego baroku obecne są pewne cechy oświecenia i preromantyzmu. Jest to okres złożony, w którym barok pozostaje dominującym kierunkiem, ale pojawiają cechy typowe dla kolejnych okresów;
5) XIX w., także podzielony przez nas na dwa osobne okresy – to pierwsza i druga połowa XIX w., te dwa krótsze okresy być może zbytnio nie różnią się pod względem kształtowania kultury politycznej na naszych terenach, za to zdecydowanie różnią się w aspekcie kultury życia codziennego, do tego II połowa XIX w. to początek urbanizacji, początek zupełnie nowych procesów intelektualnych, tożsamościowych, artystycznych na naszych terenach. W końcu liczba zjawisk, wydarzeń, artefaktów o których należy wspomnieć opowiadając o wieku XIX, jest zbyt duża, by można było zawrzeć je w jednym wykładzie, dlatego temu okresowi poświęcono trzy osobne materiały;
6) jako osobny i nadzwyczaj interesujący, choć bardzo krótki okres wydzieliliśmy przełom XIX - XX w., czyli okres, gdy pojawia się olbrzymia liczba nowoczesnych, wielce urozmaiconych, nierzadko wzajemnie przeciwstawnych zjawisk kulturowych, w którym to dokonują się narodziny już modernistycznej kultury XX wieku, gdy zmienia się zasadniczo wszystko – poczynając od koncepcji politycznych czy organizacji życia codziennego, a kończąc na świadomości artystów oraz na metodach, których używają w swojej pracy;
7) wreszcie XX w., okres którego też nie da się zawrzeć w jednym wykładzie, stąd podział na dwa konceptualne materiały, z których jeden obejmuje czas od pierwszej wojny światowej do śmierci Stalina (1953 r.), czyli do umownego końca terroru stalinowskiego, a drugi - od śmierci Stalina do zdobycia przez Ukrainę niepodległości. Jest to złożony okres, niejednoznaczny, niepozbawiony mroku, obficie wypełniony zarówno tragicznymi wydarzeniami jak i pozytywnymi osiągnięciami;
8) nasze rozmowy kończy wykład o kulturze okresu niepodległości Ukrainy, o tej zupełnie współczesnej, choć istnieje ona już od ponad 30 lat.
Nie możemy całkowicie zaliczyć kultury współczesności do historii, bo jest ona tym, co dzieje się teraz, tym, w czym żyjemy my, i kiedyś któreś z następnych pokoleń z pewnością oceni tę kulturę po swojemu, być może zupełnie inaczej my oceniamy ją dziś. Ale, rzecz jasna, rozmowa o ukraińskiej kulturze bez rozmowy o okresie niepodległości, bez rozmowy o tym, co dzieje się dzisiaj, byłaby niepełna. Dlatego, choć współczesności nie da się nazwać historią we właściwym znaczeniu tego pojęcia, opowiadamy o współczesności i przedstawiamy spostrzeżenia naszych badaczy na jej temat, całkowicie rozumiejąc, że kiedyś ocena tego okresu może się zmienić. Jesteśmy w pełni świadomi, że każdy z nas jako aktor współczesnych procesów kulturowych może mieć własną wizję, odmienną od wizji zaproszonego eksperta. Ale chyba tak jest nawet lepiej: dla ukraińskiej kultury charakterystyczne są, powtórzę jeszcze raz, pluralizm, tolerancja oraz zdolność wysłuchania innych. Dlatego zapraszamy was do zapoznania się z tym co proponujemy, do wypracowania własnych koncepcji, a nawet do dzielenia się z nami tym, co was zainteresuje, albo tym, co wywołuje wasz sprzeciw.
Na zakończenie…
Na koniec ważna uwaga: jak już mówiłam wcześniej, każdy wykład zaprezentowany na stronie, nie wyczerpuje wszystkich zagadnień i niuansów, które odnoszą się do specyfiki ukraińskiej kultury tego czy innego okresu, lecz jedynie tworzy pewne konceptualne ramy, ogólne wyobrażenie okresu, które użytkownicy naszej strony mogą uzupełniać i poszerzać w zależności od swoich upodobań. Dodatkowy materiał dla rozważań publikujemy w rubryce „Wywiady”, w której autorzy opowiadają o różnych sferach życia kulturalnego, przytaczają konkretne przykłady i analizują poszczególne kazusy. Dla najbardziej dociekliwych w rubryce „Biblioteka” umieściliśmy odwołania do dodatkowej literatury naukowej oraz przydatnych zasobów internetowych, co pozwoli Państwu dowiedzieć się jeszcze więcej na temat ukraińskiej kultury.
Pomimo naszych starań, dopuszczam możliwość pojawienia się niezadowolenia, a nawet oburzenia pewnego kręgu użytkowników, którzy będą uważać, że „w rzeczywistości wszystko wyglądało zupełnie inaczej” i rozmowa o kulturze ukraińskiej powinna odbywać się nie tak, nie tam i nie o tym, jak zrobiliśmy to my w projekcie „UKULTURA”. Na możliwe zarzuty odpowiadam z wyprzedzeniem: nie rościmy sobie prawa do monopolu na prawdę, proponujemy jedynie własne spojrzenie oraz podejście do ukraińskiej przestrzeni kulturowej. Jest to wizja fachowców i ludzi myślących w podobny sposób, która wyrosła z wieloletniego doświadczenia, dogłębnych badań ukraińskiej kultury i historii, wizja, którą konsekwentnie podzielają wszyscy członkowie naszego zespołu, nie uzurpując sobie prawa do nieomylności i akceptując pluralizm myśli i postaw.
A zatem, jeszcze raz zapraszam Państwa do zapoznania się z materiałami projektu „UKULTURA”, projektu, w którym opowiadamy, stawiamy pytania, piszemy o ukraińskiej kulturze, o różnych jej epokach, o różnych wydarzeniach, o wartościach, o tym, co kochali i czego nienawidzili, o tym, do czego dążyli i czego chcieli uniknąć ludzie, którzy zamieszkiwali terytoria Ukrainy, wreszcie o tym, w jakim kierunku pragniemy podążać rozwijając naszą ojczyznę.