Ukraińska kultura religijna epoki baroku
Jakie były przesłanki rozwoju prawosławnej świadomości religijnej na terenach Metropolii Kijowskiej w pierwszej połowie XVII wieku? W jaki sposób ukraińska tradycja religijna przyswoiła racjonalistyczną zachodniochrześcijańską doktrynę moralną? Czym jest kazuistyka i dlaczego ukraińscy filozofowie i teologowie epoki nowożytnej uzasadniali prawo człowieka do popełnienia błędu, a obronę Ojczyzny uznawali za obowiązek obywatelski i zasługę wobec Boga? Odpowiedzi na te i wiele innych pytań usłyszą Państwo w wykładzie Larysy Dovgej.
Dzień dobry! Nazywam się Łarysa Dovga i jestem profesorką Akademii Kijowsko Mohylańskiej, badam historię ukraińskiej kultury wczesnonowożytnej. Dziś zajmiemy się właśnie tym okresem – ukraińską kulturą XVII wieku, lub, jak się ją jeszcze określa, ukraińską kulturą epoki baroku.
Naszą rozmowę poświęcimy świadomości religijnej XVII w., ponieważ to właśnie ona definiuje przestrzeń kulturową wczesnej nowożytności nie tylko w kulturze ukraińskiej, ale także zachodnioeuropejskiej. W kontekście ukraińskim jest to zagadnienie niezwykle istotne, ponieważ właśnie w XVII w. następuje zwrot kultury ukraińskiej na zachód, inaczej mówiąc, zainicjowany zostaje proces okcydentalizacji kultury ukraińskiej.
Okcydentalizacja – zespół zjawisk społeczno-politycznych i kulturowych, które polegały na połączeniu szeroko interpretowanej wschodniej tradycji chrześcijańskiej z dorobkiem zachodniej, łacińskiej kultury. Na terytorium Ukrainy oznaki tego procesu odnotowuje się od połowy XVI wieku.
Największą rolę w tym procesie odegrały zmiany w świadomości religijnej – wybór między dwoma typami przestrzeni eklezjalnej: wschodnim (bizantyjskim) chrześcijaństwem, które pojawiło się na ziemiach ukraińskich wraz z przyjęciem chrześcijaństwa, a wejściem w orbitę zachodniego chrześcijaństwa, które zarówno mentalnie, jak i dogmatycznie zasadniczo odróżniało się od Wschodu. Do tej pory nie były to po prostu dwa różne typy świadomości – były to dwa wrogie sobie obozy. Dlatego też zwrot „obliczem na Zachód” mógł się dokonać jedynie pod warunkiem dogłębnych zmian świadomości religijnej. Z tego powodu cały dzisiejszy wykład zostanie poświęcony temu, jak kształtowała się/ zmieniała, jak wpływała na życie świeckie prawosławna religijność metropolii kijowskiej w pierwszej połowie XVII w.
Pierwsze istotne pytanie, które dziś poruszymy, brzmi: dlaczego tak ważny dla nas jest ten zachodni zwrot kultury religijnej? Chodzi o to, że od chrztu Rusi, i tak naprawdę aż do całkowitej sekularyzacji przestrzeni kulturalnej, to właśnie świadomość religijna definiowała typ komunikacji kulturowej oraz system wartości, a w konsekwencji te sfery kulturowego kontinuum, które albo rozwijają się najintensywniej, albo odgrywają drugorzędną rolę lub całkowicie zanikają.
Sekularyzacja – proces stopniowego oddzielania świeckiej, profanum i kościelnej, sakralnej sfery życia, wyzwalania laickiej kultury i życia codziennego świeckich spod nacisku nakazów kościelnych oraz wypierania światopoglądu religijnego przez laicki.
W kulturze wschodniochrześcijańskiej czynnikami przestrzeni kulturowej, których nie uznawała dogmatyka religijna były skłonność do racjonalnego badania i racjonalnego poznania takich kwestii związanych z podstawami wiary, jak racjonalne dowody na istnienie Boga.
Dowody na istnienie Boga – średniowieczna debata filozoficzna, której kulminacją jest 5 racjonalistycznych dowodów na istnienie Boga sformułowanych przez Tomasza z Akwinu w traktacie "Suma teologiczna".
Wschodniochrześcijańska tradycja kładła nacisk nie tyle na poznanie Boga za pośrednictwem stworzenia, lecz na poznanie przez człowieka własnej istoty jako najdoskonalszego przejawu boskiej działalności. We wczesnym oraz późnym średniowieczu ta koncepcja przyniosła nam niesłychanie ciekawe wzorce autonomicznych wytworów kultury. Stąd racjonalne badanie świata zewnętrznego (natury), racjonalne sposoby myślenia nie rozwijały się, ponieważ nie były potrzebne. Wręcz przeciwnie, uważano, że racjonalne poznanie czy metody filozoficzne, charakterystyczne dla tradycji zachodniochrześcijańskiej, nie zbliżają do Boga, a oddalają człowieka od Stwórcy, tym samym od zbawienia jako ostatecznego celu ludzkiego istnienia.
Obydwie koncepcje różniły się także wyborem dróg zbawienia. Według tradycji wschodniochrześcijańskiej – to samopoznanie i zagłębienie w siebie zgodnie z przekonaniem, że człowiek został stworzony na podobieństwo Stwórcy, a więc poznając siebie jest w stanie poznać Boga, zjednoczyć się z Absolutem i dostąpić zbawienia. Zachodniochrześcijańska tradycja proponuje inną drogę – należy zwrócić się nie tylko ku sobie, jako najdoskonalszemu dziełu Boga, ale również dostrzegać i badać całe stworzenie, co można osiągnąć jedynie poprzez racjonalne poznanie świata zewnętrznego. Rozum jest bowiem niezwykłym darem otrzymanym od Boga, który odróżnia człowieka od reszty stworzenia. Człowiek powinien korzystać z tego daru, a poprzez odrzucenie racjonalnego myślenia, odrzuca rozum, jednocześnie gardzi jednym z boskich darów, a tym samym oddala się od zbawienia. Dlatego w zachodniej tradycji już w późnym średniowieczu, ale także we wczesnej nowożytności aktywnie rozwija się teologia racjonalna, racjonalne poznanie otaczającego świata, pojmowane zgodnie z koncepcją świadomości religijnej jako droga człowieka do zbawienia, która daje nadzieję na osiągnięcie zbawienia jako ostatecznego celu ludzkiego życia.
Racjonalizm – nurt w filozofii europejskiej XVII i XVIII wieku, stanowisko epistemologiczne, zgodnie z którym rozum, jako źródło wiedzy, przewyższa doświadczenie zmysłowe. Przedstawiciele racjonalizmu w nowożytnej filozofii europejskiej – René Descartes, Benedict Spinoza i Gottfried Leibniz.
Tego, co nastąpiło w kulturze ukraińskiej na początku XVII w. a dokładnie w latach 20-30-tych tego stulecia, nie określamy jako proces ewolucyjny, charakteryzujący się powolnymi zmianami poglądów, lecz ostry zwrot – przełom. Mówimy o nagłym wybuchu zainteresowania racjonalnym myśleniem wywołanym przez kilka czynników. Niewątpliwie jedną z istotnych przyczyn jest fakt, że na Zachodzie pod koniec XVI i początku XVII w. poznanie racjonalne osiągnęło już wysoki poziom, o czym świadczą takie odkrycia naukowe, jak np. koncepcja heliocentryczna.
Mikołaj Kopernik (1473-1543) – polski astronom, matematyk, fizyk, prawnik, dyplomata i lekarz. Twórca heliocentrycznej teorii budowy świata. W swoim dziele „O obrotach sfer niebieskich” opublikowanym w 1543 roku, matematycznie uzasadnił ideę ruchu Ziemi i innych planet wokół Słońca.
Jednocześnie dokonuje się także przełom mentalny, świadomościowy w kulturze europejskiej. Zmienia się tym samym tradycyjny religijny obraz świata zastąpiony przez wiarę w możliwości poznania racjonalnego. Nie możemy jeszcze mówić o świadomości sekularnej, po prostu nowa świadomość religijna zostaje oparta na przekonaniu, że skoro Bóg dał człowiekowi rozum, to człowiek powinien mieć zaufanie do wyników jego działalności i korzystać z niego. Jedynym sposobem, aby stać się pełnoprawnym członkiem tej nowej wspólnoty, przede wszystkim intelektualnej elity politycznej, było poznanie i uznanie tego, co w tej wspólnocie uważa się za ważne i cenne.
W Ukrainie pod koniec XVI na początku XVII wieku nie istniały jeszcze szkoły wyższe. Stąd przedstawicie ukraińskiej elity zmuszeni byli zdobywać wykształcenie tam, gdzie to było możliwe – w katolickich i protestanckich szkołach, które popularyzowały racjonalny stosunek do wiary, do poznania Boga i świata, gdzie człowieka traktowano nie tylko jako jedność psychofizyczną, w której ciało stoi na przeszkodzie duszy w realizacji wielkich celów w drodze do zbawienia, ale jako istotny instrument duszy. Ciało umożliwia duszy działanie, realizując się na ziemi, należy więc obchodzić się z nim ostrożnie, a przynajmniej z szacunkiem, wsłuchując się w jego potrzeby i realizując je. A jeśli tak, to zmienia się wyobrażenie na temat tego, czym jest grzech, czym jest cnota, jak powinny wyglądać „poprawne” wzorce kulturowe. Takie właśnie przekonania, poglądy przywożą ze sobą do domów przedstawiciele ukraińskiej elity jako absolwenci zachodnich uczelni, i to właśnie w przeważającej mierze wpłynęło na zmianę świadomości religijnej. Oczywiście nie chodziło o radykalne zmiany we wszystkich sferach życia społecznego i religijnego, jednak podróże edukacyjne stały się fundamentem przyszłych zmian.
Drugim kamieniem, który upadł na to pole i zmusił hierarchów ukraińskiej Cerkwi prawosławnej do zastanowienia nad potrzebą zmian, były kwestie polityczne i społeczne. Wśród ukraińskich elit coraz wyraźniej dochodziły do głosu poglądy sprzeczne z tradycją wschodniochrześcijańską, odnoszące się do cnót religijnych, do tego, co jest dozwolone, a co zabronione, do tego, jak poprawnie kształtować strategie życiowe i sposoby osiągnięcia ostatecznego celu.
Kolejnym kamyczkiem, który upadł na ten grunt i domagał się zmian świadomości religijnej, była konkurencja wyznaniowa, co szczególnie wyraźnie przejawiało się na ziemiach ukraińskich pod koniec XVI na początku XVII w. Walka o rząd dusz wiernych między różnymi konfesjami stanowiła całkowicie nowe zjawisko, które wymagało od jednostki wielkiego wysiłku aby odnaleźć się w nowych okolicznościach. Tradycyjny system był o wiele prostszy: człowiek przychodził na świat w prawosławnej rodzinie, przyjmował prawosławny sakrament chrztu i jako wyznawca prawosławia funkcjonował aż do śmierci. Jeśli przychodził na świat w katolickiej rodzinie, był chrzczony jako katolik i takim pozostawał do końca swoich dni nie zastanawiając się nad tym, do którego wyznania należy i czy jest to przynależność poprawna z punktu widzenia przyszłego życia i zbawienia. W XVI w., jak wiadomo, pojawiło się jeszcze jedno wyznanie chrześcijańskie – protestantyzm, a nawet kilka gałęzi protestantyzmu. Z jednej strony protestantyzm pojawił się na fali krytyki Kościoła katolickiego jako takiego, który oskarżany był o odejście od istoty wiary chrześcijańskiej, co z kolei prowadziło do kwestionowania możliwości zbawienia w łonie tego Kościoła. Z drugiej strony protestanci jako pierwsi w sposób racjonalny dowodzili prawdziwości własnego wyznania i nieprawdziwości innych wyznań. Zainicjowany został tym samym proces polemiki religijnej – zjawiska, które początkowo zaistniało w ramach zachodniej kultury, aby na przełomie XVI-XVII w. stać się aktywnym i jaskrawym zjawiskiem w ukraińskiej kulturze.
Polemika religijna aktywizowała w pierwszej kolejności protestantów i katolików z prawosławnymi, lecz pod koniec XVI w dołączył jeszcze uczestnik – unijna lub greckokatolicka Cerkiew wschodniego obrządku, podporządkowana papieżowi. Tym sposobem rozpadł się monolit, w którym wszyscy wierni wschodniego obrządku oczekiwali na zbawienie od Boga. Okazało się, że świat się zmienił, wokół nas są jeszcze trzy wyznania, również chrześcijańskie, które również przekonują człowieka, że są jedynym gwarantem przyszłego zbawienia.
Unia brzeska (1596) – wycofanie części episkopatu i wiernych Metropolii Kijowskiej z kanonicznego podporządkowania Patriarchatowi Konstantynopola i zjednoczenie z Kościołem rzymskokatolickim, ogłoszone na soborze cerkiewnym w Brześciu (obecnie Brześć na Białorusi). W wyniku zawarcia unii powstał Ukraiński Kościół Greckokatolicki.
Należało zareagować jakoś na to wyzwanie, aby nie utracić wiernych. Nie chodziło o indywidualną pobożność, lecz o Cerkiew jako instytucję, która została zmuszona do sformułowania argumentów, aby dowieść, że „nasza” Cerkiew jest „prawdziwsza”. Hierarchia Cerkwi i cerkiewne elity intelektualne powinny włączyć się w te działania, w szczególności opanowując te instrumenty myślenia racjonalnego, którymi posługiwali się przedstawiciele innych wyznań. Uczestnictwo w polemice mogło być efektywne tylko wtedy, gdy jej strony dostrzegały uczestnika, słyszały jego głos. Katolicy, protestanci i unici dowodzą na kartach swoich traktatów teologicznych, dlaczego to właśnie ich wyznanie jest „prawdziwe” a wiara przeciwników „błędna”. Wymagało to odpowiedzi i opanowania przez ukraińską elitę instrumentarium Zachodu – nieważne, czy katolickiego, unickiego czy protestanckiego. Stało się to możliwe jedynie na ukraińskich ziemiach, ponieważ Carstwo Moskiewskie nie doświadczyło takiego wyzwania na własnym terytorium. Nie funkcjonowały tam żadne inne wyznania prócz wschodniochrześcijańskiego. W przeciwieństwie do Moskowii, polityka konfesyjna Rzeczpospolitej, w skład której wchodziły ziemie ukraińskie, charakteryzowała się tolerancyjnością. Oczywiście nie chodziło o to, co my dziś rozumiemy pod tym pojęciem, jako wolność sumienia i swoboda wyznaniowa. Nie można również idealizować kwestii równości wyznaniowej w Rzeczypospolitej, ponieważ katolicy w porównaniu z innymi religiami cieszyli się przywilejami, jednak inne wyznania miały prawo funkcjonować, co prowadziło do ukształtowania warunków i przestrzeni dla konkurencji, w której należało się odnaleźć.
Na pierwsze dziesięciolecia XVII w. przypada pojawienie się ruskiej literatury polemicznej, w ramach której prawosławni teologowie przyswajają racjonalną teologię Zachodu, starając się jeszcze opierać na własnej tradycji wschodniochrześcijańskiej. W czasie, gdy przełożono i wydano w języku staroukraińskim bądź cerkiewnosłowiańskim cały szereg prac wschodnich Ojców Kościoła, w przedmowach do tych dzieł często czytamy, że nie godzi się ukraińskim teologom metropolii kijowskiej chodzić po nauki do zachodnich filozofów, ponieważ, jak mówiono, prowadzi to na manowce.
Ojcowie Kościoła – teolodzy chrześcijańscy od I do XVII wieku, położyli podwaliny pod doktrynę chrześcijańską, ustanowili kanon Pisma Świętego, opracowali postulaty doktrynalne oraz zasady struktury i obrzędów kościelnych.
Jednak patrząc na to, co właściwie tłumaczyli i publikowali apologeci czystości wschodniochrześcijańskiej tradycji, możemy zauważyć, że starali się oni odnaleźć tam teksty, które w istocie odpowiadałyby na wyzwania rzucane przez zachodnie wyznania – na przykład omawiałyby postrzeganie człowieka według Jana Złotoustego, nie zaś w oparciu o poglądy Piotra Skargi czy któregoś z ówczesnych katolickich autorów.
Jan Chryzostom. Ikona. Koniec XVIII w. Kolekcja Muzeum Ikon Wołyńskich.
Jan Chryzostom (347-407) – arcybiskup Konstantynopola, polemista religijny, kaznodzieja i jeden z najbardziej szanowanych Ojców Kościoła w tradycji wschodniochrześcijańskiej.
Portret Piotra Skargi jako rektora Akademii. Koniec XVII w. Zbiory Litewskiego Muzeum Narodowego.
Piotr Skarga (1536-1612) – polski teolog rzymskokatolicki, polemista, kaznodzieja, hagiograf, jeden z przywódców reformy katolickiej w Rzeczypospolitej i pierwszy rektor Uniwersytetu Wileńskiego.
Właśnie to stanowiło ostatni kamyczek, który wpadł na ciche wody wschodniochrześcijańskiej tradycji metropolii kijowskiej. W rzeczywistości nie był to kamyczek, lecz kamień, który wywołał szeroką falę. Ukraińscy teologowie wchodząc w dialog, który raczej należałoby określić mianem sporu z przedstawicielami innych wyznań, przyswajali nie tylko dyskurs racjonalistyczny, ale także wiele pojęć, którymi operowała katolicka i protestancka teologia moralna. Żeby efektywnie przeciwstawić się obcej argumentacji należało przecież odwoływać się do obcego aparatu pojęciowego. Tym sposobem w prawosławnej świadomości religijnej pojawił się szereg pojęć, za którymi w rzeczywistości stały całe kompleksy odmiennego pojmowania relacji człowieka z Bogiem. Jednym z głównych pojęć w tym kontekście była „zasługa”. Wspomnę tylko, że w tradycji wschodniochrześcijańskiej nauka moralno-etyczna jest rygorystyczna, brak w niej osobnych wzorców, regulujących życie mnichów czy duchownych, którzy poświęcili swoje życie Bogu, a osobnych dla świeckich, którzy prowadzą zwyczajny tryb życia – mają rodziny, wychowują dzieci, dbają o ich bezpieczeństwo. Tej tradycji właściwy jest rygoryzm Dekalogu: dokonałeś kradzieży – jesteś winien, podczas postu spożywałeś nie to, co dopuszczalne – jesteś winien. Nieważne, czy stało się tak dlatego, że z powodu ciężkiej pracy padasz z nóg, czy dlatego, że jesteś niepohamowany w obżarstwie i jesz bez opamiętania, nie zważając na obowiązujące normy. Jedno i drugie postępowanie w równej mierze zasługuje na potępienie. Tradycja wschodniochrześcijańska wymaga od człowieka – bez względu na to czy jest osobą świecką czy duchowną, aby w pełni poświęcić się idei zbawienia, co w konsekwencji paraliżuje możliwość pełnego realizowania się jednostki w społeczeństwie. Tradycja ta nie pochwala aktywnej postawy życiowej, aktywnej działalności społecznej, bo to odciąga człowieka od służenia Bogu i zbawienia duszy. Człowiek został stworzony przez Boga, wszystko czego potrzebuje do życia, otrzymał od Boga. Jeśli zaś człowiek czyni coś dobrego, to jedynie dzięki Boskiej łasce, stąd nie może on w żaden sposób zasłużyć się przed Stwórcą, ponieważ nie posiada niczego własnego – wszystko pochodzi od Boga. I jest to jedyny szlak do zbawienia.
Natomiast w zachodniej doktrynie moralnej XVI-XVII w. rozwinął się specyficzny typ nauki moralnej, zwany kazuistyką. W świetle tej doktryny negatywna i pozytywna ocena postępowania człowieka zależy od uwarunkowań życiowych.
Strona tytułowa traktatu o kazuistyce moralnej Jana Azora „Institutionum moralium” (Rzym, 1600).
Kazuistyka – doktryna „spraw sumienia”, która reguluje konflikty między różnymi obowiązkami moralnymi danej osoby, gdy w określonych trudnych okolicznościach konieczne jest ustalenie pierwszeństwa jednego z nich przed drugim.
Jest to koncepcja relatywistyczna: np. jeśli weźmiemy cudze ubranie – jest to grzech, ale jeśli człowiek dokonał tego, ponieważ w innym wypadku umrze z zimna i nie wziął ostatniego ubrania bliźniego, który miał go więcej, ale nie chciał się nim podzielić to nie jest to już tak poważny grzech. Przecież Pan nakazał człowiekowi żyć, a nie umierać. Podobnie, jeśli np. ktoś ukradł, aby nie umrzeć z głodu – oczywiście, musi wyznać swój grzech i odbyć pokutę, ale taki grzech zostanie ci odpuszczony. Jak widzimy, taka koncepcja postrzega człowieka jako istotę materialną, która ma niezbędne życiowe potrzeby – musi się odżywiać, pić, ubierać, dbać o zdrowie, a nawet pragnąć przyjemności. W konsekwencji zmienia się pogląd na to, co jest grzechem, a co nie do końca stanowi przewinienie. Przedstawione powyżej przykłady nie wywołują wielkich wątpliwości, ale są też bardziej złożone przypadki, prawdziwe zbrodnie. Na przykład w świadomości religijnej istnieje tabu zabójstwa – jest to grzech śmiertelny, który nie może zostać odpuszczony, i który ostatecznie uniemożliwia zbawienie. Co jednak ma począć żołnierz, który broni własnej wiary i Ojczyzny? Gdzie znajduje się granica między koniecznością spełnienia obowiązku obywatelskiego i pragnieniem zbawienia duszy?
Kazuistyczna nauka moralna szczegółowo rozpatruje, w jakich sytuacjach zabójstwo zasługuje na odpuszczenie grzechu, a w jakich przypadkach jest niedopuszczalne. Kształtuje się koncepcja zbieżna z nauczaniem św. Augustyna, dotycząca wojny sprawiedliwej i niesprawiedliwej, a także koncepcja usprawiedliwionego i nieusprawiedliwionego udziału w wojnie. U podstaw tego rozróżnienia leży uznanie przez człowieka postawy patriotycznej, która skłoniła go do udziału w wojnie w obronie własnej ziemi. Oczywiście, gdy człowiek napada – jest to zawsze działanie niesprawiedliwe i stanowi śmiertelny grzech, jednak w niektórych wypadkach broni również ojczyzny. I dalej rodzi się kolejne pytanie: jeśli człowiek staje w obronie wiary i Ojczyzny i ponosi śmierć, zostanie zbawiony, ponieważ jest to jego zasługa przed Kościołem, Bogiem i Ojczyzną, przed współobywatelami, a jeśli do jego domu wdarł się morderca z zamiarem pozbawienia życia jego żony lub dzieci, co powinien zrobić? Kazuistyka naucza, że oczywiście lepiej jest nie zabijać, ale gdy nie ma innego wyboru, wtedy człowiek zabija złoczyńcę i jego grzech zostanie odpuszczony. Są to oczywiście najprostsze przykłady, ale na ich podstawie możemy dostrzec podstawowe założenie, na którym opiera się zasada odpuszczenia grzechów – jest to świadomość absolutnej wartości ludzkiego istnienia. Zachowanie, ochrona życia staje się ważniejsze, niż przestrzeganie norm narzucanych przez świadomość religijną i dogmaty kościelne. Jest to fundamentalna zmiana, w konsekwencji której człowiek zaczyna być postrzegany jako byt autoteliczny – nie tylko w kontekście jego zależności od Stwórcy, ale także w kontekście świadomości społecznej. Jeśli życie ludzkie staje się wartością cenną samą w sobie, to ten dar Boży został człowiekowi z jakiegoś powodu podarowany, z jakiegoś powodu Bóg połączył duszę i ciało. Musi istnieć jakiś cel istnienia człowieka i należy realizować ten cel, który dla każdego jest inny. Pod koniec XVIII w. Hryhorij Skoworoda sformułował ten pogląd w idei „pracy wrodzonej” (сродна праця). Zgodnie z nauczaniem ukraińskiego filozofa, każdy człowiek przychodzi na świat z wprzód określonym celem i osiągnie szczęście tylko wtedy, gdy ten cel zrealizuje.
Hryhorij Skoworoda (1722-1794) – wybitny ukraiński filozof, teolog, poeta i pisarz.
Wróćmy jednak do pojęcia „zasługi”. Jeśli człowiek otrzymał od Boga jakiś talent, oznacza to, że musi uświadomić sobie i zrealizować swoje powołanie. Od kogo to zależy: od człowieka czy Stwórcy? Nauczanie moralne odpowiada, że w równej mierze uzależnione jest to od Boga jak i człowieka. Jak pisał jeden z najciekawszych ukraińskich myślicieli religijnych drugiej połowy XVII w Joannicjusz Galatowski, a za nim nie mniej interesujący myśliciel tego czasu – Antoni Radywyłowski, do osiągnięcia celu konieczne jest spełnienie dwóch warunków.
Antoni Radywyłowski. Korona Chrystusa. Kijów, 1688 r.
Antoni Radywyłowski (? – 1688) - ukraiński teolog prawosławny, kaznodzieja, pisarz, wikariusz Ławry Kijowsko-Peczerskiej, opat klasztoru mikołajowskiego w Kijowie.
Na przykład aby wyrosła pszenica, należy po pierwsze zasiać ziarno, po drugie zaś – otrzymać z niebios wsparcie słońca i deszczu. Pszenica nie wyrośnie, jeśli nie zostanie zasiane ziarno, ale nie wyrośnie też, jeśli po zasianiu nie zostanie ono ogrzane przez słońce i podlane przez deszcz. Tak samo rozstrzyga się zbawienie duszy. Z jednej strony konieczna jest łaska Boga, z drugiej zaś człowiek sam musi podążać na spotkanie z Nim, wykonując przeznaczoną dla siebie misję, i dopiero wtedy dusza ma szansę na zbawienie. Wraz z ideą „współpracy” człowieka ze Stwórcą kształtuje się pojęcie „zasługi” właściwe dla zachodniochrześcijańskiej doktryny moralnej, w której właśnie racjonalne poznanie świata pojmowane jest jako zasługa. Zachodnia doktryna chrześcijańska nie odrzuca potrzeby modlitwy wewnętrznej, ale uzupełnia ją właśnie o ten racjonalny komponent. Natomiast zgodnie z doktryną wschodniochrześcijańską należy koncentrować się jedynie na życiu wewnętrznym, bez uzewnętrzniania się. Społeczne i religijne uwarunkowania i wspomniana już rywalizacja różnych konfesji zmusiły teologów prawosławnej metropolii kijowskiej do przyswojenia zachodniego aparatu pojęciowego i w sposób organiczny włączenie go do własnej doktryny.
W 1669 r. w Kijowie ukazał się drukiem traktat Innocentego Gizela, rektora Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, późniejszego arcybiskupa Ławry Kijowsko-Peczerskiej, jednego z kontynuatorów reform, zainicjowanych przez Petra Mohyłę. Dzieło to, zatytułowane „Мир з Богом чоловіку”, było pierwszą w świecie wschodniochrześcijańskim pracą z dziedziny teologii moralnej.
Innocenty Gizel. Pokój człowiekowi z Bogiem. Kijów, 1669 r.
Traktat oparty został na postulatach zachodniego Kościoła, więcej, Gizel wprost zadeklarował wykorzystanie zdobyczy świata zachodniochrześcijańskiego i pisał, że nie jest powodem do wstydu korzystanie z dorobku innych wyznań, jeśli jest to z korzyścią dla nas, jeśli podchodzimy do tego w sposób świadomy, zapożyczamy jedynie to, co jest nam potrzebne, a w ten sposób wzbogacamy własną przestrzeń duchową. Zwraca się wiec do prawosławnego czytelnika, aby nie odrzucał tego co nowe w nauczaniu autora. Jest to niesłychanie istotna praca, ponieważ po raz pierwszy wszystko, o czym była mowa powyżej, zostało usankcjonowane tu na poziomie doktrynalnym – zarówno, jeśli chodzi o zmianę koncepcji człowieka, o pojawienie się pojęcia zasługi, ale również tego, że człowiek jako żywa istota musi chronić funkcje życiowe. Ta propozycja po raz pierwszy została skierowana do duchownych i świeckich, którzy przystępują do spowiedzi jako zasada, według której należy oceniać świadomość moralną. Traktat ten rzeczywiście zmieniał ogólne wyobrażenie dotyczące systemu wartości, ponieważ definiował strategie życiowe zarówno dla osób duchownych, jak i dla świeckich, i w specyficzny sposób „inicjował proces racjonalizacji” przestrzeni kulturowej w Ukrainie.
Kolejna istotna kwestia, wywołana zmianą świadomości religijnej, to stosunek do pytania, na ile aktywny bądź pasywny powinien być człowiek w swoim życiu. Jeśli człowiek nie może na nic zasłużyć przed Bogiem i w żaden sposób nie może wpłynąć na swoje zbawienie, to jakakolwiek aktywność jest postrzegana jako szkodliwa, a przynajmniej niepotrzebna. Jeśli jednak w świadomości religijnej istnieje koncept „zasługi”, to człowiek ma świadomość, że należy zasłużyć przed Bogiem w sposób, który da nadzieję na wybaczenie małych grzechów.
Nowy typ świadomości moralnej prowadzi w konsekwencji do oceny dobrych i złych uczynków przez wiernych, do uznania, że zło należy zrównoważyć dobrem – na przykład, udzielić jałmużny, czy złożyć ofiarę na kościół, odziać nagiego, nakarmić głodnego itp. Jednocześnie taką samą zasługą staje się obrona Ojczyzny, wsparcie potrzeb społecznych, moralne wsparcie dla tych, którzy popadli w zwątpienie, wreszcie pomoc w tworzeniu własnego państwa. Można na przykład postawić pytanie, czy kozacka elita byłaby w stanie utworzyć nowe państwo, gdyby przestrzegała zasady, że samorealizacja w życiu społecznym stanowi śmiertelny grzech, który zamyka drogę do zbawienia? Stało się to zresztą jednym z wyzwań, na które Cerkiew musiała zareagować, aby nie utracić wiernych. Nowa doktryna moralna poprzez pojęcie „zasługi” wzmacniała ideę aktywności, czym udało się zatrzymać wiernych. Jak wiadomo, obrona prawosławnej wiary stała się jednym z haseł powstań kozackich, a odnowienie prawosławnej metropolii kijowskiej odbyło się przy militarnym wsparciu kozaków. To również postrzegane była jako zasługa: zasłużyliśmy przed Bogiem stając w obronie „prawdziwej” Cerkwi, po drugie zaś zasłużyliśmy, tworząc państwo dla „prawdziwej” Cerkwi, w którym ta Cerkiew nie będzie doznawała prześladowań. Jednak pragnienie uczynienia tego, co będzie zasługą przed Bogiem bez aktywnej postawy życiowej nie byłoby możliwe do osiągnięcia.
Z jednej strony, jak już mówiłam, proces ten w łonie uśpionej świadomości wschodniochrześcijańskiej zainicjowany został w wyniku zapotrzebowania społecznego i politycznego, z drugiej strony dzięki kontaktom ze światem zachodnim. Zmiany w moralnym systemie wartości proponowały elicie politycznej inne wzorce postępowania, związane z racjonalnym myśleniem, oceną własnego postępowania, wreszcie sformułowania strategii życiowej. Na taki zupełnie nowy typ relacji społecznych natrafiamy w połowie XVII w. Nie można przy tym pominąć znanych reform Petra Mohyły.
Petro Mohyła – metropolita kijowski, galicyjski i całej Rusi (1633-1647), archimandryta Ławry Kijowsko-Pieczerskiej, teolog, założyciel Kolegium (Akademii) Kijowsko-Mohylańskiej. Przeprowadził radykalną reformę Kościoła prawosławnego i szkolnictwa w metropolii kijowskiej.
Zmiany, które nastąpiły na poziomie mentalnym, należało wprowadzić na płaszczyźnie praktycznego życia. Przecież idee nie unoszą się w powietrzu, rozpowszechniane są w pierwszej kolejności poprzez teksty. Zarówno wtedy, jak i dziś proces ten jest związany z oświatą, z systemem kształcenia. Ukraińscy intelektualiści, jak już wspominałam, w pierwszej kolejności zdobywali wykształcenie w katolickich i protestanckich szkołach na Zachodzie. Pod koniec XVI-pocz. XVII wieku zaczęto tworzyć tzw. szkoły brackie – świeckie szkoły na poziomie podstawowym, ponieważ uświadomiono sobie, że dzieci, które zdobywają naukę w szkołach katolickich bądź protestanckich, często dokonują konwersji.
Utworzenie nowego typu szkół w Ukrainie:
· Kolegium Ostrogskie – 1576 r.
· Lwowska Szkoła Bracka (od 1585 r. jako szkoła grecko-ruśka, od 1590 r. wprowadzono „siedem sztuk wyzwolonych”)
· Kijowska szkoła bracka – 1615 r.
· Szkoła Ławry Kijowskiej (Petra Mohyły) – 1631 r.
· Kolegium/Akademia Kijowsko-Mohylańska – 1632 r.
Potrzebna więc była alternatywa, która pod względem poziomu nauczania miałaby dorównywać szkołom innych wyznań. Na płaszczyźnie szkolnictwa podstawowego problem ten został rozwiązany przed nastaniem XVII w., natomiast na poziomie szkolnictwa wyższego pierwszą uczelnią tego typu stała się Akademia Kijowsko-Mohylańska, założona z inicjatywy Petra Mohyły. Była to przełomowa reforma, formalnie skierowana do świeckich, w istocie jednak przeprowadzona w celu zmiany oblicza Cerkwi – zagwarantowania duchownym wysokiego poziomu wykształcenia, co dałoby możliwość efektywnej obrony prawosławnej doktryny w obliczu ataków ze strony innych wyznań.
Oponenci Cerkwi prawosławnej na początku XVII w. czynili zarzuty, że duchowieństwo prawosławne jest nieoświecone, często niepiśmienne, nie rozumiejące podstaw własnej wiary, odprawiające liturgię według własnego rozeznania, a nie według przyjętych wzorców. Księgi, zgodnie z którymi powinno się sprawować liturgię, są rękopiśmienne, niezredagowane i niesprawdzone pod względem wierności doktrynie. Cerkiew pełna jest zabobonów i przejawów wierzeń ludowych, które nie mają żadnego oparcia w wierze chrześcijańskiej. Cerkiew utknęła w zamierzchłej przeszłości, zapomniała o swoich korzeniach i źródłach, z których się wywodzi. Jakże pasterz, który sam nie posiada wiedzy, może nauczać, jak może uzdrawiać lekarz, który nie potrafi leczyć? Duchowny jest lekarzem dusz własnej trzody, jednak nie jest w istocie ani lekarzem, ani nauczycielem, ponieważ nic nie wie i niczego nie umie. Takie zarzuty w wielu momentach były niestety uprawnione i oparte na faktach. Co uczynił Petro Mohyła? Potrafił swoim autorytetem w pierwszej kolejności zdyscyplinować duchowieństwo oraz laikat, czyli najpierw nauczyć księży, aby ci stali się nauczycielami i lekarzami swojej trzody, a w dalszej kolejności wyjaśnić wiernym nie tylko obrządek, ale także podstawy ich wiary. Petro Mohyła zainicjował powstanie dzieła o nazwie Katechysis – księgi, która wśród protestantów i katolików pojawiła się pod koniec XVI w.
„Prawosławne wyznanie wiary” Petra Mohyły (1640) – pierwszy powszechny katechizm prawosławny.
Pierwszy prawosławny katechizm zredagował teolog metropolii kijowskiej na początku XVII w., ale, o ile były w nim obecne wpływy protestantyzmu, tekst został wyłączony z nauczania Cerkwi. Natomiast kolejny katechizm, zredagowany pod kierunkiem Petra Mohyły, stał się pierwszym we wschodniochrześcijańskiej ekumenie, można powiedzieć podręcznikiem z podstaw wiary, gdzie zostało wyjaśnione, w co wierzymy, dlaczego wierzymy właśnie w taki sposób, co jest dozwolone, a co zabronione, w jaki sposób pomoże nam to w samorealizacji i w życiu, w dążeniu do ostatecznego celu – zbawienia duszy po śmierci.
Później Petro Mohyła zainicjował utworzenie szkoły wyższej, w której miała się kształcić przyszła cerkiewna i polityczna ukraińska elita. Jak wiadomo, na własny koszt wysłał on wielu młodych ludzi na nauczanie do zachodnich uniwersytetów, aby po powrocie zostali profesorami Kolegium Kijowsko-Mohylańskiego. Sam Mohyła, pochodzący z rodziny szlacheckiej, posiadał polityczne i finansowe możliwości, aby zrealizować swój zamysł. Prawdopodobne jest, a przynajmniej tak uważają współcześni badacze, że Petro Mohyła dostrzegał potrzebę i szansę na wyjście ziem ukraińskich z terytorium Rzeczypospolitej, lub przynajmniej zdobycie autonomii jako trzeciej, obok Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, składowej Rzeczypospolitej. O powołaniu takiego członu – Księstwa Ruskiego dyskutowano od początku XVII w. i właśnie dlatego, że idea ta nie doczekała się realizacji, część terytorium ukraińskiego w konsekwencji wojny kozackiej pod dowództwem Bohdana Chmielnickiego opuściła Rzeczypospolitą i utworzyła własny byt polityczny i państwowy – Hetmańszczyznę (Hetmanat). Petro Mohyła nie był zwolennikiem wojny kozackiej, wiemy też, że relacje między metropolitą a Bohdanem Chmielnickim były złożone. Nie mógł on nawet być zwolennikiem tego ruchu, ponieważ w kontekście ówczesnego systemu politycznego powstanie Chmielnickiego postrzegano jako wojnę domową – najgorszy typ wojny, który prowadzi do upadku ustalonego porządku, wewnętrznej ruiny Ojczyzny. Ludzie powinni stawać w jej obronie jako największej wartości, tymczasem prowadzą do rozdarcia wewnętrznego.
Bohdan Chmielnicki i elita kozacka, uzasadniając własne działania, powoływali się w swoim działaniu nie tylko na argumenty polityczne, ale także religijne. Dla nich nie jest to grzech śmiertelny, tłumaczą, że nie powstali przeciwko władcy, który jakoby udzielił im na to zgody, a przeciwko szlachcie, która kwestionowała prawa kozaków, czyli równych sobie. Polska szlachta sama zgrzeszyła, występując przeciwko danemu przez Boga prawu własności „naszej” ziemi, „naszego” języka, „naszej” wiary. W tym miejscu powracamy do idei, o której była mowa na początku wykładu – idei zasługi i aktywnej postawy życiowej. Swoich wystąpień Kozacy nie oceniali jako grzech, a przeciwnie – jako zasługę, podobnie do sytuacji z rozbójnikami, którzy wtargnęli do twojego domu. Jeśli ktoś wtargnął na twoją ziemię i ogłosił, że od teraz należy ona do niego, a ty zostajesz pozbawiony praw i wolności, to, po pierwsze, twoim obowiązkiem jako rycerza jest odzyskanie zbrojnie własnej ziemi, a po drugie – jest to zasługa przed wschodniochrześciajńską Cerkwią – matką. To ja staję w obronie jej praw i w obronie narodu, który zamieszkuje te tereny; staję w obronie własnej rodziny przed napastnikiem.
Petro Mohyła był również zwolennikiem pokojowego politycznego uregulowania tej kwestii i nie popierał militarnego scenariusza działań. Dbał o stworzenie intelektualnego zaplecza dla życia religijnego i świeckiego. W szczególności Kolegium Kijowsko-Mohylańskie, utworzone na wzór zachodnich uniwersytetów, gwarantowało wykształcenie odpowiadające ówczesnym standardom, szczególnie potrzebne tym studentom, którzy pragnęli studiować medycynę czy prawo. W kolegium kijowskim otrzymywali oni podstawy niezbędne aby kontynuować naukę za granicą ponieważ w Kolegium Kijowsko-Mohylańskim nie istniały wspomniane wydziały. Poprzez ukształtowanie tej intelektualnej przestrzeni, umożliwiającej zwrot ku Zachodowi, Petro Mohyła w istocie zapoczątkował racjonalny nurt nie tylko w oświacie, ale także sferze organizacyjnej życia religijnego – poprzez dyscyplinowanie duchowieństwa we wszystkich jednostkach strukturalnych tej rozbudowanej struktury instytucjonalnej. Należy pamiętać, że metropolia kijowska obejmowała w XVII w. terytoria znacznie wykraczające poza ziemie ukraińskie, szczególnie ziemie dzisiejszej Białorusi i częściowo Litwy.
Mapa metropolii kijowskiej
Jej sieć włączała eparchie i parafie oraz duchowieństwo, które pełniło w nich posługę, ale także wiernych, modlących się w tych świątyniach. Wykształcony kler miał odpowiadać na wyzwania współczesności, zaś duchowny powinien stanowić przykład dla wiernych zarówno w wymiarze moralnym, jak i intelektualnym; musiał więc posiadać niezbędną wiedzę, aby nieść pomoc w sferze sumienia i porady duchowej. Efektywna organizacja hierarchii nie jest możliwa wyłącznie w oparciu o mistyczne intuicje i potrzeby; jedyną szansę na osiągnięcie celu daje racjonalne kształtowanie struktury. Takie dyscyplinowanie, rozbudowa hierarchii, nakładanie na biskupów obowiązku regularnych wizytacji podległych im eparchii korespondowało z wprowadzeniem do życia cerkiewnego, do świata religii racjonalistycznego dyskursu.
Do czego doprowadził ten proces? W pierwszej kolejności wytworzył się nowy typ wierzeń. Kiedy człowiek wie, że niczego nie może dokonać samodzielnie, że może się jedynie modlić i oczekiwać na moment oświecenia przez Boga; taki człowiek postrzega Stwórcę z perspektywy podporządkowania i lęku. Nie oznacza to mniejszej miłości do Boga, ale taka miłość jest oparta na lęku: lęku przed popełnieniem błędu, leku przed grzechem. Kiedy natomiast człowiek ma wyobrażenie tego, że posiada prawo do aktywnej życiowej postawy, a nawet do „zasługi”, taki człowiek przechodzi od pasywnej koncepcji relacji z Bogiem czy sacrum do aktywnej, do relacji, która zakłada dwa aktywne podmioty. Jeśli jeden z nich zawodzi, naucza Antoni Radywyłowski, drugi nie jest w stanie sam niczego dokonać. Nie oznacza to, że Bóg nie może zbawić duszy ludzkiej na mocy własnej decyzji, ponieważ Bóg jest wszechmogący, ale oznacza to, że Bóg podarował człowiekowi wolną wolę i pragnie, aby człowiek sam wzbudził w sobie pragnienie zbawienia. Jednak interpretacje mogą być różne, jak w przypowieści ewangelicznej: bogaty młodzieniec zwraca się do Chrystusa z pytaniem, co ma czynić, aby otrzymać zbawienie? Nowa doktryna, sformułowana w XVII w. nie odrzuca wschodniej tradycji. Zarówno Petro Mohyła jak i Innocenty Gizel, Joannicjusz Galatowski, Łazarz Baranowicz, Antoni Radywyłowski i inni powtarzają, że z całą mocą popierają doktrynalne stanowisko Cerkwi Wschodniej. Są przekonani, że stanowisko to z czasem zostało zniekształcone, teraz natomiast należy powrócić do dawnych, prawdziwych wzorców. W taki właśnie sposób kształtował się nowy typ wiary, który opierał się nie na koncepcji strachu, lecz miłości. Utwierdza się nauczanie, dotyczące różnych typów relacji człowieka z Bogiem, w pierwszej kolejności precyzyjnie opisane w homiliach ukraińskich autorów, kazanie jest bowiem formą, za pomocą której nauka dociera do szerokich kół wiernych. Książka w XVII w. nie jest jeszcze na tyle szeroko dostępnym dobrem, a lektura stanie się popularnym sposobem spędzania wolnego czasu dopiero pod koniec XVIII w. Jeśli mieliśbyśmy szukać analogii, kazanie w tamtym okresie przypomina radio lub strony internetowe czy mas media; staje się środkiem masowego przekazu.
Właśnie w kazaniach ciągle natrafiamy na trzy wzorce relacji człowieka z Bogiem. Pierwszy – potrzebny i ważny, opiera się na strachu, bo jeśli człowiek odczuwa lęk przed Bogiem, nie narusza przykazań i nie grzeszy. Są to relacje między niewolnikiem i jego panem; niewolnik czyni to, co zostało mu nakazane, a czyni ze strachu przed karą. Drugi typ to relacje między panem i sługą. Sługa może odczuwać szacunek, a nawet miłość do pana, mimo wszystko pozostaje w relacji hierarchii i podporządkowania. Sługa nie może przecież oceniać poleceń pana – jedynie pokornie je wykonuje, choć w odróżnieniu od niewolnika może opuścić pana, korzysta z pewnego zakresu wolności. Jest to pośredni typ relacji między człowiekiem i Bogiem, kiedy człowiek przestrzega przykazań bożych, aby zadowolić Stwórcę. I wreszcie trzeci i najwyższy typ relacji, oparty na koncepcji synostwa. Syn nie chce rozgniewać Boga – ojca nie dlatego, że się go boi, ale dlatego, że ogarnie go wstyd jak w znanej przypowieści o synu marnotrawnym.
Doktryna etyczno-moralna, zaproponowana przez Petra Mohyłę i jego następców, uczyła wiernych postrzegać Boga z perspektywy synostwa jako najwyższego przejawu wiary – wiary wynikającej z miłości. Nie jesteśmy niewolnikami ani sługami, jesteśmy dziećmi Bożymi. Chrystus zstąpił na ziemię, aby uczynić nas dziećmi Bożymi. W odróżnieniu od niewolnika i sługi syn ma prawo powiedzieć: to moja część, pójdę na swoje, odchodzę od ciebie. Mowa o wolnej woli. W XVII w. w religijnej doktrynie metropolii kijowskiej wolną wolę zaczyna się postrzegać nie jak coś, co należy odrzucić, a jak coś, z czego należy korzystać. Jest to talent, który należy zachować i rozwijać, aby później, pomnożony, zwrócić Bogu, co stanie się zasługą człowieka. Wolna wola uwalnia sumienie od lęku i będzie podstawą kształtowania świeckiej, racjonalistycznej kultury pod koniec XVII w. i całym wieku XVIII. To dzięki niej Cerkiew sama stworzyła podwaliny pod możliwość sekularyzacji, czyli uwolnienia przestrzeni kulturowej od wpływu świadomości religijnej. Bóg daje prawo do wyboru oraz środki do realizacji tego prawa: to wolność człowieka, jego rozum i sumienie. Rozum odkrywa świat i wskazuje kryteria, które pozwalają sformułować strategię życiową. Sumienie zgodnie z doktryną moralną i hierarchią wartości ocenia to, co proponuje rozum. Wolna wola łączy wszystko, porównuje, analizuje i podejmuje ostateczną decyzję dotycząca działania bądź powstrzymania się od działania.
Doktrynę moralną, którą zaproponował Petro Mohyła, a później omówił w traktacie „Mir s Bogom czełowieku” Innocenty Gizel i głosili ukraińscy teologowie, w tradycji zachodniej określana jest jako probabilizm. Jego istota polega na tym, że w sytuacjach, kiedy wola nie odnajduje prawidłowego rozwiązania kwestii, czy uczynek będzie grzechem i błędem, lepiej mimo wszystko popełnić błąd w następstwie działania niż powstrzymać się od działania. Tym sposobem człowiek otrzymał „prawo do błędu” w ramach ojcowsko-synowskich relacji Boga i człowieka. Nie oznaczało to poniżenia świata sacrum, a jedynie wywyższenie profanum. Człowiek w taki sposób zbliżył się do Boga, że mógł wejść z Nim w bliską relację i w pewien sposób uzyskać od Niego odpowiedź i naprawić popełnione błędy. Uwalniało to nie tylko konkretną jednostkę, ale również społeczeństwo, dzięki wypracowaniu podstaw do ukształtowania niezależnej od religii świeckiej świadomości. W takiej właśnie formie ukraińska kultura końca XVIII w. weszła w Nowy Czas razem z innymi kulturami europejskimi.
Na tym dziś zakończymy. Mam nadzieję, że spotkamy się ponownie, aby omówić inne wymiary barokowej kultury – sztukę, którą świeccy tworzyli w ramach świadomości religijnej, ale z pespektywą otwarcia na nowy wymiar światopoglądowy.