Kultura polityczna na ziemiach ukraińskich drugiej połowy XVIII i pierwszej połowy XIX wieku
W swoim wykładzie Walentyna Szandra analizuje rozwój historycznych regionów Ukrainy na przełomie XVIII i XIX wieku. Prelegentka przedstawia kulturę ukraińską tego okresu jako zjawisko kompletne, mimo że w tym czasie na politycznej mapie Europy Ukraina jeszcze nie istniała jako odrębne państwo, wyróżnia kluczowych „graczy” historycznych – warstwy społeczne szlachty, kozaków, mieszczan, chłopów, oraz zakreśla ich role w rozwoju kulturalnym ukraińskich historycznych regionów Hetmańszczyzny, Słobodszczyzny, Ukrainy Prawobrzeżnej, Południowej i Zachodniej oraz Chanatu Krymskiego.
Dzień dobry, nazywam się Walentyna Szandra, jestem pracownikiem naukowym w Instytucie Historii Ukrainy Akademii Nauk Ukrainy i profesorem Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Tematyka moich zainteresowań badawczych dotyczy końca XVIII oraz początku i połowy XIX wieku, dlatego dzisiejszy wykład będzie poświęcony temu okresowi.
Jeżeli mówimy o Ukrainie końca XVIII i początku XIX wieku, w pierwszej kolejności musimy określić aparat pojęciowy, ponieważ Ukraina jako państwo ówcześnie nie istniała. W związku z tym pierwszą rzeczą, którą należy wziąć pod uwagę, jest to, że będziemy mówić o Ukrainie nie jako o całości, ale jako o szeregu regionów historycznych, to znaczy terytoriów oraz ludzi, którzy je zamieszkiwali, mieli wspólne wyobrażenie o ciągłości własnej historii, wspólnej kulturze, a także jeden język i prawa, do których odwoływali się w życiu codziennym. Biorąc pod uwagę specyfikę powstawania tychże regionów, a w szczególności przynależność do różnych państw, każdy z nich wyróżniał się na swój sposób. Dzisiejsza Ukraina obejmuje kilka takich dużych regionów historycznych: Hetmańszczyznę, Ukrainę Słobodzką, tzw. Kraj Południowo-Zachodni lub Ukrainę Prawobrzeżną, były Chanat Krymski, Ukrainę Południową, wreszcie Ukrainę Zachodnią czyli Galicję, Bukowinę i Zakarpacie. W przeciwieństwie do pierwszych, które były częścią Imperium Rosyjskiego, Zachodnia Ukraina była częścią monarchii Habsburgów. Ważne jest, aby rozumieć tę różnorodność, ponieważ ukraińscy intelektualiści, a później państwo ukraińskie, musiało podjąć wiele starań, aby z takiej różnorodności stworzyć jeden naród.
Historyczne regiony Ukrainy końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku: Hetmańszczyzna (Ukraina Lewobrzeżna), Ukraina Słobodzka, Ukraina Południowo-Zachodnia (Ukraina Prawobrzeżna), Ukraina Południowa, Chanat Krymski.
Drugim pojęciem, niezbędnym do zrozumienia problemów, o których mówimy, są elity, różne w każdym regionie historycznym. Nie wdając się w ich szczegółowy opis, omówię tylko status społeczny – posiadanie majątku i możliwość zajmowania stanowisk, czyli dostęp do władzy. Należy dodać, że dziś większość historyków, analizując kwestię elit, lokuje na scenie historycznej wyłącznie głównych graczy – przedstawicieli lokalnej administracji, mającej w każdym regionie historycznym swoją specyfikę, różną od władzy centralnej i jej polityki.
Zacznijmy od omówienia Hetmanatu. Przypomnę, że w połowie XVIII wieku Hetmanat posiadał jeszcze pewną autonomię w ramach Imperium Rosyjskiego. W przeddzień wstąpienia na tron Katarzyny II ostatni hetman Kyrył Rozumowski zdołał przeprowadzić szereg reform w celu wzmocnienia autonomii, niemniej kiedy Katarzyna II zrozumiała sytuację, zlikwidowała samą instytucję Hetmanatu, wprowadzając zamiast tego stanowisko generał-gubernatora lub, jak to wtedy nazywano, prezydenta Kolegium Małorosyjskiego. Stanowisko to objął Piotr Rumiancew – osoba ze świty cesarzowej, która wielokrotnie bywała na terenie Hetmańszczyzny i dobrze znała elitę Hetmanatu. Od tego czasu w byłym państwie hetmańskim wprowadzono specjalne formy rządów, podporządkowane generał-gubernatorowi, a nie ustawodawstwu rosyjskiemu, obowiązującemu w wewnętrznych guberniach rosyjskich. Kolejnym krokiem w procesie reorganizacji Hetmanatu było wprowadzenie wszechrosyjskiego ustroju państwowego.
Kolegium Małorosyjskie – centralna władza Cesarstwa Rosyjskiego w Hetmanacie w latach 1722-1727, utworzona dekretem Piotra I. W 1764 r. Katarzyna II ostatecznie zniosła władzę hetmańską i przywróciła Kolegium Małorosyjskie pod reprezentacją generał-gubernatora hrabi Piotra Rumiancewa.
Piotr Rumiancew (1725-1796) – rosyjski mąż stanu, który w 1764 r. został mianowany przewodniczącym Małorosyjskiego Kolegium i generał-gubernatorem Lewobrzeżnej Ukrainy.
W szczególności, zgodnie z „Учреждениями для управления губерний Российской империи” („Instytucjami administracji guberni Imperium Rosyjskiego”), terytorium zostało podzielone na gubernie, a gubernie na „ujezdy”, powiaty.
Ziemie ukraińskie w Imperium Rosyjskim w drugiej połowie XVII i pierwszej połowie XIX wieku.
Istota dalszej rozbudowy sprowadzała się do tego, że Katarzyna II mianowała przedstawicieli carskiej biurokracji na stanowiska gubernatorów, a lokalne dworianstwo wybierało osoby kierujące powiatami i urzędników powiatowych. Ważną rolę w tym procesie odegrała „Жалувана грамота дворянству” (“Karta praw, wolności i przywilejów szlachty rosyjskiej zwana też Kartą szlachecką”) z 1785 r., która nadawała uprawnienia miejscowym arystokratom, czyli byłej starszyźnie kozackiej. Uzyskując status dworian, otrzymywali oni znaczące przywileje i w efekcie przychylniej patrzyli na władzę rosyjską: przede wszystkim chodziło o posiadanie ziemi i poddanych, a także prawo do zajmowania stanowisk we władzach lokalnych i uczestniczenia w samorządzie lokalnym. W ten sposób prawie cała władza lokalna na poziomie powiatu została przekazana dworianom.
Jaki stosunek miała ukraińska arystokracja do „Karty praw, wolności i przywilejów szlachty ruskiej”? Z jednej strony nie wypadało wzgardzić przywilejami, które przyznawała, więc większość chętnie ją zaakceptowała. Z drugiej strony, wielu przedstawicieli byłej starszyzny kozackiej, dostrzegając w nowo uzyskanym statusie degradację posiadanych rang kozackich, a także z pobudek patriotycznych odrzucało rosyjskie dworianstwo. Starszyzna nadal nazywała siebie szlachtą, zbierając materiały archiwalne, aby udowodnić swoje szlacheckie pochodzenie. W ten sposób zgromadzono całe biblioteki, nadające się do napisania własnej ("małorosyjskiej") historii, do której wrócimy później. Uwzględniając tych, którzy nie przyjęli rosyjskiego dworianstwa, praktycznie każdy kolejny imperator zezwalał im na potwierdzanie swojego szlacheckiego pochodzenia aż do 1855 r., co przez tak długi czas nie było możliwe w żadnym innym regionie historycznym.
Tymczasem ta część ukraińskiej arystokracji, która przeszła na służbę Imperium Rosyjskiego, dbała, aby na stanowiska małorosyjskich generał-gubernatorów wybierano dobrych zarządców. Tutaj prawdopodobnie największym autorytetem wśród miejscowej szlachty i na dworze petersburskim cieszył się książę Nikołaj Grigoriewicz Repnin, ojciec Warwary Repnin, który utrzymywał przyjazne stosunki z Tarasem Szewczenką. Jeszcze pod rządami Aleksandra I brał czynny udział w wojnie rosyjsko-francuskiej 1812 r., w latach 1813-1814 stał na czele rosyjskiego namiestnictwa w Saksonii, a jego umiejętność znajdywania wspólnego języka z miejscową elitą przyczyniła się do tego, że ukraińscy dygnitarze służący w Petersburgu rekomendowali go na stanowisko generał-gubernatora Małorosji. Stanowisko to było ważne, ponieważ chodziło o terytoria guberni połtawskiej i czernihowskiej, swoistym sposobem wyprowadzone spod jurysdykcji ogólnokrajowej, a generał-gubernator sam decydował, które rosyjskie prawa mają tu zastosowanie, a które nie, to znaczy w praktyce realizował samodzielną politykę w regionie. Kiedy Repnin przybył na Ukrainę w 1816 roku, zdał sobie sprawę, że ukraińska szlachta nie jest tak jednorodna, jak to się wydawało z perspektywy Petersburga, i doszedł do wniosku, że aby przełamać opór warto wykorzystać jej historię. Na stanowisko szefa swojej kancelarii zaprosił słynnego historyka Dmytrija Bantysha-Kamenskiego, który przy wsparciu lokalnych entuzjastów Adriana Czepy i Wasylija Połetyky, zaczął pisać "Historię Małej Rosji".
Dmytrij Bantysh-Kamenski (1788-1860) – ukraiński i rosyjski historyk i archeolog, autor 4-tomowej „Historii Małej Rosji”.
Jednocześnie Repnin umiejętnie przezwyciężał tendencje separatystyczne, a dzięki rozważnej polityce udało mu się stłumić opór tej części byłych oficerów kozackich, którzy nie popierali integracji kraju w skład Imperium Rosyjskiego. W ten sposób Małorosja zachowała się jako samodzielny region historyczny, w którym posiadłości lokalnych właścicieli ziemskich i urzędników państwowych pozostały nietknięte, w przeciwieństwie do reszty cesarskich prowincji, a region mógł nadal pielęgnować swoją odrębność i tożsamość. Dobrym przykładem może tu być oficjalne zniesienie Statutu litewskiego jako lokalnego kodeksu sądowego dopiero w 1832 r., a także stosunek Repnina do Kozaków.
Dla Małorosji czyli byłej Hetmańszczyzny, Kozacy byli niezwykle osobliwym zjawiskiem społecznym: pomimo dużej liczby Kozacy nie mogli rościć sobie praw do dworianstwa, ale dysponowali wolnością osobistą i ziemią. Rosyjski rząd próbował z nich uczynić płatników podatku pogłównego, a także zobowiązać do służby poborowej. Z kolei Nikołaj Repnin zdecydował, że pożądane jest zachowanie kozaków małorosyjskich jako odrębnej struktury społecznej. W tym celu utworzył specjalną Izbę Gospodarczą, która miała dbać o to aby Kozacy zachowali swoje posiadłości ziemskie, natomiast kiedy niektóre kozackie wsie wyrażały chęć przeniesienia się na południe celem kolonizacji, sprzyjał temu, co oznaczało w praktyce zmniejszenie natężenia „osadnictwa” Kozaków. Przekonując cara, że ukraińskich Kozaków nie należy „osiedlać”, wykorzystał wybuch polskiego powstania listopadowego 1830 r. i zgodnie z sugestią Aleksandra II zaczął formować małorosyjskie pułki kozackie w celu stłumienia ruchu powstańczego. Co prawda, oddziały były tworzone tak długo, że nie zdążyły wziąć udziału w kampanii, niemniej sam zamiar wykorzystania potencjału wojskowego Kozaków przyczynił się do tego, że stan chłopski nie został rozszerzony na Kozaków.
Marcin Zaleski „Wzięcie Arsenału”.
Polskie powstanie z lat 1830-1831 (powstanie listopadowe) – zbrojna walka Polaków i Litwinów przeciwko Imperium Rosyjskiemu, która zakończyła się klęską i brutalnym stłumieniem.
Jeśli zaś chodzi o chłopstwo ukraińskie, różniło się ono od chłopów w wewnętrznych guberniach rosyjskich.
Dominique Pierre de la Flise. Etnograficzne opisy chłopów guberni kijowskiej.
Poddaństwo zostało wprowadzone w Małorosji przez Katarzynę II późno – pod koniec XVIII wieku, ale każdy chłop nadal pamiętał, że wywodzi się z rodu kozackiego. Narodził się ruch, który nazwano „szukanie kozactwa”. Przypomnę chociażby powstanie we wsi Turbaje w latach 1789-1793, wywołane próbą nałożenia przez właścicieli ziemskich na miejscowych chłopów reguł rosyjskiego poddaństwa. Dlatego w momencie, kiedy Aleksander I postanowił znieść poddaństwo (miał nadzieję to uczynić, marzył o tym), nie bez przyczyny po przyjeździe do Połtawy zasięgnął rady przedstawicieli miejscowego dworianstwa. Jednak małorosyjscy panowie, którzy dopiero co przyzwyczaili się do darmowej siły roboczej, nie poparli ani propozycji imperatora, ani apeli Nikołaja Repnina do zgromadzenia dworian, aby wykazało się inicjatywą, i rozmowy dotyczące możliwości rozpoczęcia procesu znoszenia poddaństwa w Imperium Rosyjskim właśnie od ukraińskich chłopów, ucichły same z siebie.
Na zakończenie przypomnę, że generał-gubernatorstwo Małorosji istniało do 1856 r. z własną specyfiką, którą Imperium Rosyjskie musiało brać pod uwagę, i stan ten trwał aż do objęcia tronu rosyjskiego przez Aleksandra II, który dążył do większej unifikacji. Gubernie małorosyjskie pod względem modelu administracyjnego zostały zrównane z wewnętrznymi guberniami rosyjskimi. Hetmanat jak region historyczny w ciągu pięćdziesięciu lat utracił swoją samodzielność i dotychczasowe swobody, potrzebne były nowe idee, aby na tym terenie zaczął formować się nowy naród w okresie emancypacji narodowej.
Przejdźmy do następnego historycznego regionu – Ukrainy Słobodzkiej na granicy ze stepem. Te terytoria („słobody”) przez pewien czas były niczym ziemia „niczyja” między Hetmanatem a Moskwą. Wolne tereny zajmowali Kozacy, co ówcześnie nazywano „zasiedzeniem”. Charkowski historyk Wołodymyr Krawczenko nazywa Ukrainę Słobodzką „wyblakłym cieniem państwa hetmańskiego” – tam również sformowano pięć pułków kozackich oraz istniał w przybliżeniu podobny ustrój.
Mapa pułków Słobodzkiej Ukrainy. 1764 r.
Po przekształceniu kozackich formacji wojskowych w regularne pułki, od 1765 roku ich terytorium oficjalnie nazywano Gubernią słobodzko-ukraińską (w latach 1780–1796 namiestnictwem charkowskim) z centrum w Charkowie, i nazwa ta przetrwała do 1834 roku, od 1835 roku – już w składzie małorosyjskiego generał-gubernatorstwa.
Ogólna mapa guberni słobodzko-ukraińskiej. 1829 r.
Znamienne, że kiedy zgodnie z programem utworzonego w 1765 r. Wolnego towarzystwa ekonomicznego zebrano opis wszystkich rosyjskich guberni, przedstawiciele dworianstwa Ukrainy Słobodzkiej w szczegółach opisawszy, czym zajmuje się ludność na tych terenach zaświadczyli, jak słaby był tutaj wpływ poddaństwa. Gdy tylko właściciel ziemski próbował żądać od chłopa większej opłaty, poddani opuszczali go i udawali się gdzie indziej, ponieważ w przeciwieństwie do chłopów rosyjskich zachowali wolność osobistą. Po rozpoczęciu podboju północnego regionu Morza Czarnego w latach 1772–1795 Katarzyna II podjęła decyzję o likwidacji samodzielności słobodzkiej. Tym samym okres względnej autonomii Słobodszczyzny w państwie rosyjskim nie trwał długo. Cesarzowa wprowadziła tu służbę poborową w 1783 r., a nieco później, już w latach 40. XIX wieku zlikwidowano również finansową niezależność i specyfikę administracyjną zarówno Hetmanatu jak i Ukrainy Słobodzkiej. Przypomnę jednak, że to właśnie w Charkowie w 1805 roku powołano do życia pierwszy na terenie imperium uniwersytet, w murach którego wkrótce, w latach 30. XIX wieku, zostanie zapoczątkowane to co obecnie nazywamy „ukraińskim odrodzeniem”.
Kolejnym regionem, o którym będziemy mówić jest Ukraina Prawobrzeżna.
Ze względu na swoją strukturę społeczną nieco podobna do Hetmanatu, niemniej kilka wieków przebywania w granicach Rzeczypospolitej stworzyło podstawy dla pojawienia się tutejszych odmienności. Zgodnie z tradycją państwową Rzeczpospolita była monarchią stanową, w której elita dysponowała znacznie większymi możliwościami obrony interesów lokalnych i kierowania sprawami na poziomie lokalnym. Kiedy więc w czasie rozbiorów Rzeczypospolitej, w szczególności drugiego w 1793 r., a następnie trzeciego, ostatecznego w 1795 r., ziemie te weszły w skład Imperium Rosyjskiego, natychmiast ujawniła się różnica między absolutystycznymi formami rządów właściwymi dla państwa rosyjskiego, a tradycjami swobód szlacheckich Rzeczypospolitej.
Rozbiory Rzeczypospolitej Obojga Narodów – podziały terytorialne Rzeczypospolitej Obojga Narodów dokonane przez Cesarstwo Austriackie, Prusy i Imperium Rosyjskie w latach 1772, 1793 i 1795, w wyniku których zostały włączone do Imperium Rosyjskiego tereny Ukrainy Prawobrzeżnej: Kijowszczyzna, Wschodni Wołyń, Podole, Bratysławszczyzna i Zachodni Wołyń.
Rysunek R. Sterna, rycina J. Schüblera. Rosyjski generał Michaił Kreczetnikow ogłaszają manifest Katarzyny II w sprawie przyłączenia Wołynia i Podola do Imperium Rosyjskiego (1793).
Katarzyna II., aby umocnić swoją pozycję w regionie, rozszerzyła na miejscową szlachtę „Kartę praw, wolności i przywilejów”, dzieląc miejscowych mieszkańców na uprzywilejowanych i nieuprzywilejowanych. Ci pierwsi mieli prawo do posiadania ziemi i posiadania chłopów, nie płacili podatków państwowych i nie podlegali poborowi. Pewna część miejscowej szlachty, w szczególności magnaci, przeszła na służbę rosyjskiego cesarza, druga część opuściła Ukrainę Prawobrzeżną i osiedliła się w Paryżu lub innych miastach na Zachodzie. Ponieważ kwestia własności ówcześnie była wciąż otwarta – na przykład można było mieszkać w Paryżu i posiadać ziemię w Ukrainie – początkowo przymykano na to oko. Inna część szlachty, dość liczna, ale niezamożna – niekiedy ich posiadłości ziemskie sprowadzały się dosłownie do kilku dziesięcin, nigdzie nie wyjeżdżała, ale ceniła swoją wolność. Jednak, aby uzyskać rosyjskie dworianstwo trzeba było udowodnić swoje szlacheckie pochodzenie, dlatego wiele osób zaczęło zbierać dowody (czasami fałszywe) poświadczające przynależność do stanu szlacheckiego. Do pewnego momentu proces przechodzenia na rosyjskie dworianstwo przebiegał pomyślnie, dopóki szlachta nie poparła polskiego powstania listopadowego w 1830 roku. Właśnie wtedy pojawiło się pytanie, do czego jest potrzebna państwu uprzywilejowana grupa, która nie popiera władzy carskiej, i to stało się impulsem dla procesu tak zwanej „deklasacji” szlachty.
Deklasacja szlachty – proces pozbawiania praw i przywilejów drobnej i średniej szlachty, który odbywał się w granicach Imperium Rosyjskiego po trzech rozbiorach ziem Rzeczypospolitej w latach 1793-1795.
Ci, którzy byli bezpośrednio zaangażowani w powstanie, zostali pozbawieni własności ziemskiej, przy czym część majątków była po prostu przejmowana przez członków dworu cesarskiego, druga część przechodziła na własność państwa (w tym celu utworzono Ministerstwo Majętności Państwowych), jeszcze inna została objęta sekwestracją, czyli kontrolą urzędników państwowych. W ten sposób liczebność szlachty, która dysponowała statusem dworian, zmniejszyła się o ponad osiemdziesiąt tysięcy.
Osobnym wątkiem w procesie przejmowania przez Imperium Rosyjskie Prawobrzeżnej Ukrainy jest reakcja chłopów na te wydarzenia. Dla ukraińskiego chłopa szlachcic był miejscowym panem, pojęcia „pan” i „Polak” były jednakowo znienawidzone, dodatkowo chłopi byli prawosławni, natomiast szlachta zazwyczaj wyznania katolickiego. Władze rosyjskie często wykorzystywały różnice religijne, aby wbić klin między prawosławne chłopstwo a szlachtę katolicką. Chłopi okazywali się przydatni nawet wtedy, gdy trzeba było okroić posiadłości szlacheckie lub gdy np. wkraczała armia rosyjska tłumiąca powstanie, a chłopi mogli pomóc w zalezieniu broni czy poinformować, gdzie ukrywają się powstańcy. Płacono za to niewiele, ale można było uniknąć poboru i uzyskać pewne ulgi. W ten sposób państwo rosyjskie, wbijając klin między szlachtę a chłopów, próbowało zaszczepić ideę, że przybyło tu w roli wyzwoliciela chłopstwa i będzie konsekwentnie ograniczać swawolę ekonomiczną szlachty.
Na Prawobrzeżnej Ukrainie Imperium Rosyjskie napotkało jeszcze inną dużą grupę społeczną – ludność żydowską, której nie było w wewnętrznych guberniach rosyjskich, natomiast na terenie Prawobrzeża w rzeczywistości większość miast była żydowska. W strukturze społecznej Żydzi zajmowali od dawna ugruntowaną pozycję dobrych rzemieślników, wykwalifikowanych lichwiarzy i ludzi, którzy umiejętnie handlują.
Gustav-Theodor Pauli. Żydzi (w „Etnograficznym opisie narodów Rosji” 1862).
Początkowo Katarzyna II pozwalała im swobodnie angażować się w działalność handlową i zajmować niszę społeczną, w ramach której żyli przed przyłączeniem Ukrainy Prawobrzeżnej. Kiedy jednak handel żydowski zderzył się z handlem rosyjskim, kupcy rosyjscy nie byli w stanie wytrzymać konkurencji i zaczęli domagać się ograniczenia praw ludności żydowskiej. Katarzyna II, obawiając się kłopotów, częściowo spełniła te wymagania, co później poparto zapisami w Statucie o urządzeniu Żydów z 1805 r., który wprowadził strefę osadnictwa żydowskiego. Wyznaczona granica, za którą Żydzi nie mogli ani swobodnie żyć, ani prowadzić działalności handlowej, objęła wszystkie ukraińskie i białoruskie gubernie. Strefa osadnictwa żydowskiego funkcjonowała praktycznie do 1917 roku i Żydzi bardzo cierpieli z tego powodu, ponieważ mówimy tu o terenach gęsto zaludnionych, gdzie brakowało możliwości zarobkowych. Dlatego, korzystając z niedoskonałości rosyjskiego ustawodawstwa, Żydzi opuszczali strefę osadnictwa, a rosyjscy urzędnicy pozwalali na taki wyjazd pod warunkiem, że rzecz dotyczyła wyłącznie rzemieślnictwa, choć w rzeczywistości nie zawsze tak było.
Zróżnicowanie społeczne Prawobrzeża doprowadziło do tego, że po powstaniu listopadowym w 1830 r. władza centralna uznała, że regionem tym nie sposób kierować w oparciu o ustawodawstwo ogólnorosyjskie i należy wyłączyć go spod jurysdykcji centrum. Na tym terenie w 1832 r. utworzono Kijowskie Generał-Gubernatorstwo składające się z trzech guberni – kijowskiej, wołyńskiej i podolskiej, i zaczęto wysyłać tutaj dygnitarzy, którzy mogliby przyczynić się do likwidacji lokalnych różnic społeczno-etnicznych. Najbardziej prominentną postacią wśród miejscowych generał-gubernatorów był Dmitrij Gawriłowicz Bibikow, uczestnik wojny w 1812 r., doświadczony dygnitarz, który zajmował stanowiska gubernatorów w wewnętrznych guberniach rosyjskich.
Dmitrij Bibikow (1792-1870) – wojskowy gubernator Kijowa (1837-1852), generał-gubernator Podola i Wołynia.
Kiedy przybył do Kijowa, był mocno zaskoczony liczebnością miejscowej drobnej szlachty, zupełnie nie podobnej do zamożnego rosyjskiego dworianstwa. W związku z tym przygotował dla Mikołaja I cały program, który przewidywał zbliżenie tych terytoriów do struktury społecznej guberni rosyjskich. Wytyczne programowe podpisane przez cesarza przekształciły się w swego rodzaju prawo. Ostrze programu było wymierzone w szlachtę, którą postanowiono przymusić do uczestnictwa w procesie rozbudowy państwa rosyjskiego. W jaki sposób? Po pierwsze, poprzez odebranie ziemi i przywilejów, wyłączywszy tych, którym udało się udowodnić swoje szlacheckie pochodzenie, resztę zakwalifikowano do kategorii bez przywilejów – tak zwanych jednodworców, de facto wolnych chłopów, których obejmował obowiązek poborowy i spłata podatku pogłównego. Dla szlachty było to tak upokarzające, że podczas reformy z 1861 r. ci, którzy nie chcieli być uznawani za chłopów, nie brali nawet ziemi, którą otrzymali ówcześnie chłopi.
Reforma chłopska z 1861 r. – reforma cesarza rosyjskiego Aleksandra II, w wyniku której zniesiono pańszczyznę.
Kolejnym etapem programu Bibkowa była rusyfikacja szlachty poprzez edukację. Dzięki jego wsparciu zaczęły powstawać szkoły wyższego szczebla – na przykład Pierwsze Gimnazjum kijowskie, na otwarcie którego szlachta zebrała pieniądze jeszcze w 1812 roku.
Pierwsze Gimnazjum Kijowskie (Aleksandrowskie Gimnazjum Imperialne) – szkoła średnia założona w 1809 roku w Kijowie na bazie Głównej Szkoły Ludowej. Od 1811 roku jest instytucją szkolnictwa wyższego.
Dla szlachetnie urodzonych pań utworzono Instytut Szlachetnie Urodzonych Panien, a także Kijowski Korpus Kadetów, który miał szkolić urzędników dla lokalnych instytucji państwowych.
Instytut Szlachetnie Urodzonych Panien – założona w 1838 r. kobieca instytucja edukacyjna, która zapewniała ogólne wykształcenie dziewczętom z biednych rodzin szlacheckich, rodzin kupców I cechu i zacnych mieszczan.
Kijowski Korpus Kadetów Włodzimierza – szkoła podstawowa dla chłopców z pełnym wyżywieniem i przeszkoleniem wojskowym, założona przez cesarza Mikołaja I w 1846 r., otwarta w 1852 r. Dziś w odbudowanym w 1953 r. budynku mieści się Ministerstwo Obrony Ukrainy.
Jednak największym osiągnięciem było utworzenie w 1834 roku Uniwersytetu św. Włodzimierza, który pozwalał szlachcie na zdobycie rosyjskiego dyplomu, dzięki czemu później mogła ona zajmować stanowiska w organach samorządu lokalnego.
Uniwersytet św. Włodzimierza w Kijowie, założony w 1833 r. przez dekret cesarza Mikołaja I, zbudowany w latach 1838-1842 przez architekta Wikentija Berettiego.
Bibikov musiał włożyć wiele wysiłku, aby stworzyć tutaj prawdopodobnie najlepszą bazę oświatową w porównaniu z resztą uniwersytetów Imperium Rosyjskiego: ściągał zewsząd książki, wykorzystując w tym celu specjalny fundusz, na jego prośbę cesarz zwiększył znacznie wynagrodzenie profesorów kijowskich, których zadaniem było przekonanie szlachty, że ich korzenie są nie polskie, a „ruskie”.
W tym sensie Bibikow okazał się, powiedziałabym, mądrym działaczem państwowym, ponieważ zdawał sobie sprawę, że nie wystarczy odebrać ziemi szlachcie, ale konieczne było również zaszczepienie jej jakiejś nowej idei. Istota planu sprowadzała się do tego aby udowodnić odwieczną „ruskość” kraju jeszcze z okresu Rusi Kijowskiej. W tym celu Bibikow poparł wniosek kijowskich profesorów o stworzenie oficjalnych instytucji naukowych, które działałyby na rzecz państwa rosyjskiego – prowadziły badania nad regionem w celu udowodnienia, iż nie miał on żadnych związków z Rzeczpospolitą, nie jest regionem polskim, a „ruskim”. Początkowo utworzono małą komisję do badania zabytków na terenie Kijowa, wkrótce potem powołano do życia Tymczasową Komisję do przeglądu akt dawnych, w której pracowali głównie profesorowie z Uniwersytetu Kijowskiego. Zajmowali się oni poszukiwaniem dokumentów archiwalnych, w szczególności ruskojęzycznych akt grodzkich, które następnie publikowano, aby w sposób przekonujący wykazać, że dany region nie jest częścią polskiego dziedzictwa.
Kijowska Komisja Archeograficzna – instytucja naukowa założona w 1843 r. w celu analizy dawnych akt podległych generał-gubernatorowi Kijowa, Wołynia i Podola. Na podstawie zebranych przez nią materiałów i dokumentów w 1852 r. utworzono Kijowskie Centralne Archiwum Akt Dawnych.
Ideę tę poparło wielu ukraińskich i rosyjskich naukowców, wystarczy przypomnieć, że w Komisji Tymczasowej służył Taras Szewczenko. Bibikow był tak mocno przekonany o potrzebie umasowienia idei, że nawet wysłał jedną księgę akt do Petersburga Mikołajowi I, aby przekonać go do przeznaczenie funduszy na wydanie archiwalnych dokumentów. Komisja rzeczywiście opublikowała ogromną ilość materiałów archiwalnych potwierdzających, że region nie był polski. Tymczasem wybuchło polskie powstanie styczniowe 1863 r., a późniejsze wydarzenia pokazały, że państwu rosyjskiemu mimo wszystko nie udało się znaleźć wspólnego języka z miejscową szlachtą.
Powstanie Styczniowe 1863-1864 – powstanie szlacheckie na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej Polaków, Litwinów, Białorusinów i Ukraińców w celu odzyskania niepodległości narodowej i przywrócenia państwowości. Zakończyło się klęską.
Co prawda generał-gubernatorska formuła administracyjna utrzymała się tutaj aż do 1914 roku, niemniej można bez przesady stwierdzić, że Rosji nie udało się doprowadzić do ostatecznej likwidacji specyfiki lokalnej w strukturze społecznej i prawie aż do pierwszej wojny światowej. Do pewnego stopnia Kraj Południowo-Zachodni nadal znajdował się w polu oddziaływania kulturowego Rzeczpospolitej, oczywiście zepchniętego na drugi plan przez rosyjską obecność kulturalną.
Kolejnym regionem, o którym mowa, jest Ukraina Południowa i tereny Chanatu Krymskiego.
Warto zacząć od Chanatu Krymskiego, przypominając, że podczas wojen prowadzonych o dostęp do Morza Czarnego przez Katarzynę II w latach 1768-1774 Rosja zdołała wygrać dzięki flotylli kozackiej, a Chanat jako państwo wasalne sułtana ogłoszono niezależnym od Imperium Osmańskiego. Co prawda niepodległość udało się utrzymać tylko przez dziewięć lat, do momentu, w którym ostatni chan dynastii Girejów rozpoczął wdrażanie prozachodnich reform. W konsekwencji cesarzowa odsunęła go od władzy i przekazała Krym wraz z całym rozległym regionem przyczarnomorskim pod kontrolę swojemu faworytowi feldmarszałkowi Grigorijowi Potiomkinowi. Terytorium to zostało przemianowane na Gubernię noworosyjską, później podzieloną na trzy inne – Jekaterynosławską, Tawrijską (właściwy Krym) i Mikołajowską (od 1803 roku jej stolica została przeniesiona do Chersonia i zaczęto ją nazywać Chersońską).
W 1771 r. na Krym wkroczyły wojska rosyjskie, a Tatarzy krymscy zostali zmuszeni do zawarcia tzw. traktatu związkowego. Rosja jednostronnie ogłosiła Chanat Krymski niezależną jednostką państwową. Imperium Rosyjskie zobowiązało się do wycofania swoich wojsk z terytorium Chanatu Krymskiego, ale nie wycofało swoich wojsk.
8 kwietnia 1783 r. Katarzyna wydała manifest, w którym ogłosiła likwidację Chanatu Krymskiego i przyłączenie Krymu, Tamanu i Kubania do Imperium Rosyjskiego.
Jeśli chodzi o Krym jako państwo wasalne, był on swego rodzaju dodatkiem do Imperium Osmańskiego, chociaż rządził nim chan z dynastii Girejów i jego rada – Dywan, czyli mówimy o monarchii stanowej.
Dywan – rada stanowa Chanatu Krymskiego, najwyższa władza łącząca funkcje władzy wykonawczej, ustawodawczej i sądowniczej.
Kiedy chan został usunięty, Katarzyna II przekazała część ziem Chanatu pod kontrolę rosyjską, zwłaszcza jeziora solne, w ten sposób główne źródła dochodów zaczęło kontrolować państwo rosyjskie. Nie wywołało to entuzjazmu ze strony miejscowej arystokracji – Mirzów. Mimo że Chanat Krymski został oficjalnie objęty „Kartą praw, wolności i przywilejów”, władze rosyjskie się tutaj nie spieszyły, w efekcie rosyjskie dworianstwo otrzymało niewielu arystokratów – bejowie oraz mirzowie, i to wyłącznie pod warunkiem, że będą służyć w wojsku. Silniejsze i bardziej niezależne ekonomicznie od Mirzów na Krymie było duchowieństwo, które dysponowało wielkimi majątkami ziemskimi i to właśnie ono czyniło znaczny opór wzywając do nieposłuszeństwa wobec rosyjskiego cesarza jako "niewiernego" i promując prosułtańskie nastroje. Potiomkinowi, który zaczął płacić duchowieństwu za nabożeństwa żałobne, udało się ten opór wygasić. Jednocześnie wiele obiecywano miejscowej ludności: że państwo rosyjskie nie będzie prześladować mieszkańców, że rosyjscy żołnierze nie będą swobodnie poruszać się po Krymie. Wreszcie rosyjscy urzędnicy byli zaskoczeni faktem, że prosty lud krymski nie znał poddaństwa, a chłopi byli tak pracowici, że w ciągu jednego roku zbierali urodzaj kilka razy. Wszystko to razem przyczyniło się do tego, że terytorium Chanatu Krymskiego nie od razu podporządkowano prawu cesarskiemu: przez dość długi czas jego mieszkańcy żyli zgodnie z własnymi zwyczajami i tradycjami.
Carlo Bossoli. Tatarzy podróżujący po stepie. Seria „Krajobrazy Krymu”, 1840.
Przechodząc do Ukrainy Południowej warto zacząć od tego, że po podbiciu regionu przyczarnomorskiego Petersburg nie potrzebował już w roli pomocnika Siczy Zaporoskiej i w 1775 roku Sicz przy pomocy siły zbrojnej została zlikwidowana, a ziemie pałanek, to znaczy wojskowych okręgów terytorialnych Wojska Zaporoskiego przejął skarb państwa.
Siergiej Czajka „Zniszczenie Siczy”, 2001 r.
14 sierpnia 1775 r. cesarzowa Katarzyna II wydała specjalny manifest, w którym oficjalnie ogłosiła powody likwidacji Siczy. Dokument ten przedstawiał Sicz Zaporoską jako „bandę pijaków i łotrów”, którzy „żyli w ignorancji i uniemożliwiali caratowi utrzymywanie więzi handlowych i kulturalnych z sąsiadami”.
15 czerwca 1775 r. na rozkaz Katarzyny II wojska rosyjskie zniszczyły Sicz Zaporoską.
W manifeście o likwidacji Siczy Katarzyna II nazwała Kozaków „rozbójnikami” i nie bezpodstawnie odnotowała, że planowali „uczynić z siebie w pośrodku Ojczyzny całkowicie niezależny region pod swoją własną brutalną kontrolą”. Z punktu widzenia cara było to zgodne z rzeczywistością, ponieważ granice imperium sięgały ówcześnie Morza Czarnego, dodatkowo nie było już wtedy potrzeby odpierać ataków Tatarów krymskich. Pozostało skolonizować region, który otwierał ogromne możliwości dla rolnictwa, hodowli zwierząt, uprawy winnic i sadów. Z myślą o stworzeniu na tych terenach przyszłego Eldorado, Imperium Rosyjskie rozpoczęło kolonizację gospodarczą regionu, przyciągając nie tylko imigrantów z wewnętrznych rosyjskich guberni, ale także z Zachodu. Na pierwsze ogłoszenie nie odpowiedziało zbyt wiele osób, ale na drugie, w którym obiecywano duże ulgi, zwolnienie z podatków i powinności wojskowych, koloniści zaczęli przybywać częściej. Warto w tym miejscu zauważyć, że przyjeżdżali ludzie z umiejętnościami rzemieślniczymi, którzy na Zachodzie zapomnieli już o feudalnej formie podporządkowania. W związku z tym państwo nie spieszyło się z wprowadzeniem pańszczyzny wśród miejscowych chłopów. W efekcie pojawił się duch niezależności ekonomicznej i konkurencji. Dla kolonistów ważna była wolność gospodarcza, a to okazało się korzystne także dla państwa.
Kiedy Aleksander Puszkin, przebywając na zesłaniu, przybył do Odessy, natychmiast poczuł tę swoistą atmosferę przedsiębiorczości, kiedy ludzie przejmują się wyłącznie rzemiosłem, handlem i gromadzeniem bogactwa i napisał, że tutaj „chwała armii rosyjskiej nie jest nic warta, nawet pięciu kopiejek”. Duch przedsiębiorczości najmocniej był odczuwalny w Odessie i innych miastach portowych, nieprzypadkowo Odessa czytała literaturę po francusku, handlowała po włosku, a językiem rosyjskim posługiwali się wyłącznie przyjezdni urzędnicy. Tak samo zachowywali się wieloetniczni koloniści. Specyfika regionu przygranicznego, a także potrzeba jak najszybszej kolonizacji tych terenów, skłoniły do ustanowienia w 1828 roku dwóch generał-guberantorstw – Noworosyjskiego i Besarabskiego, składających się z trzech wspomnianych już guberni: Noworosji (Chersońskiej, Jekaterynosławskiej i Tawrijskiej), a także Besarabii, którą właśnie przejęto od Turcji.
Najbardziej znanym noworosyjskim generał-gubernatorem i namiestnikiem besarabskim był Michaił Semenowicz Woroncow (1828-1854), który jeszcze przed objęciem urzędu wykupił na tym terenie ogromne włości, a także zaczął uprawiać winnice i hodować zwierzęta gospodarskie.
Michaił Woroncow (1782-1856) – noworosyjski generał-gubernator i pełnomocnik Besarabii (1823-1844), a od 1854 r. Gubernator Kaukazu. Przyczynił się do rozwoju gospodarczego południowej Ukrainy, budowy Odessy i innych miast.
W okresie jego rządów Odessa dokonała niezwykłego skoku rozwojowego, sprzedając zboże przywiezione z Ukrainy Prawobrzeżnej oraz z lewobrzeżnych i wewnętrznych guberni rosyjskich, co wzbogacało zarówno sam region, jak i skarbiec imperium. Jednocześnie, dzięki polityce kulturalnej Woroncowa, w szczególności publikacji rosyjskojęzycznych czasopism, otwarciu rosyjskiego teatru, utworzeniu Odeskiego Okręgu Edukacyjnego i Odeskiego Towarzystwa Historii i Starożytności, a także Biblioteki Publicznej w Odessie, Noworosja z czasem traciła swój wieloetniczny i wielowyznaniowy charakter. Rosyjski język, edukacja i kultura prowadziły do stopniowej unifikacji poszczególnych grup społeczno-etnicznych i Odessa w efekcie przekształciła się w centrum kultury rosyjskiej. Południe zachowało ducha wolności politycznej i przedsiębiorczości do 1874 r., kiedy w Rosji rozpoczęły się liberalne reformy i zniknęła potrzeba utrzymywania struktury generał-gubernatorstw. Noworosyjskie i besarabskie generał-gubernatorstwa zlikwidowano i zastąpiono systemem gubernialnym. Lokalna elita i kupcy uznali wprowadzenie norm prawa powszechnego za niekorzystne, zważywszy na oddalenie od centrum i rozbieżność interesów handlowych przedstawicieli różnych grup etnicznych i wyznaniowych. Dlatego na tych terenach na pewien czas przywrócono pełnomocnictwa generał-gubernatorów, którzy, podobnie jak ich poprzednicy, próbowali uzyskać pewne przywileje od centrum dla swojego regionu.
Mapa Odessy, 1850 r.
Na koniec trzeba przynajmniej pokrótce powiedzieć o tak dużym regionie jak Zachodnia Ukraina, czyli o Galicji, Bukowinie i Zakarpaciu.
W wyniku podziału Rzeczpospolitej między Rosję, Niemcy i Austrię ziemie te weszły w skład monarchii habsburskiej. Mamy tutaj sytuację podobną do Ukrainy Prawobrzeżnej: władze państwa niemieckiego – Austrii; arystokracja pochodzenia niemieckiego i polskiego; pospólstwo, chłopi i mieszczanie – Ukraińcy. Głównym wyzwaniem stojącym przed austriackim dworem w Wiedniu było to, jak ujednolicić te terytoria, czyli jak przekształcić Austrię w ojczyznę „dla wszystkich”. Działania podjęte w tym celu powoli napotykały na te same problemy, co na Prawobrzeżnej Ukrainie: próbując pogodzić miejscową szlachtę polską z ukraińskim chłopstwem, władze austriackie doprowadziły do konfrontacji między nimi. Dalsze losy regionu, zwłaszcza po rewolucji 1848 r., były już ściśle związane z nastrojami wyzwoleńczymi, co wymaga specjalnego wykładu.
Przechodząc do wniosków, podkreślę przede wszystkim, że arystokracja w każdym z omówionych regionów historycznych miała swoje własne upodobania i kierowała się własną kulturą polityczną, a to w swoisty sposób wpływało na zachowanie imperialnego centrum. W dawnym Hetmanacie elita, która przeszła na służbę państwa rosyjskiego, była w stanie przez długi czas zachować odrębność regionu. W Małorosji tak się nie stało: w przeciwieństwie do miejscowej szlachty polskiej, która utraciła swoje włości ziemskie, miejscowa arystokracja ukraińska „wymyśliła” Małorosję jako projekt polityczny, mający gwarantować jej przetrwanie. Imperium Rosyjskie przez długi czas liczyło się z tym faktem i nawet po likwidacji małorosyjskiego generał-guberantorstwa region zachował własne wyobrażenia o swoim miejscu w ramach Imperium Rosyjskiego, a także o tym, że należy je chronić, aby nie rozpłynąć się w „rosyjskim morzu”. Jeśli chodzi o Ukrainę Południową, nawet dziś mieszkańcy Południa są bardziej przedsiębiorczy i dłużej zachowali zarówno kulturę narodową, jak i język, ponieważ imperium nie zdołało całkowicie zlikwidować poczucia ich własnej tożsamości. Opierała się ona na przekonaniu, że wszystko można osiągnąć dzięki pracy i własnej inicjatywie.
Jeśli chodzi o Chanat Krymski, ludność krymskotatarska konsekwentnie czyniła powolny i spokojny opór: jeśli mieszkańcy nie byli zadowoleni z polityki Rosji, masowo wyjeżdżali do Imperium Osmańskiego, co sprawiało, że państwo rosyjskie musiało iść na ustępstwa, przyznając pewne ulgi, aby powstrzymać wyludnianie się Krymu. Jak widzimy, zachowanie elit było nie tyle zależne od centrum, ile na swój sposób regulowało jego politykę. Ogólnie rzecz biorąc, regiony historyczne, które tworzą dzisiejszą Ukrainę, były niezwykle zróżnicowane pod względem składu społeczno-etnicznego, czynnika religijnego oraz pod względem prawnym czy też zwyczajów codziennych. Dodatkowo nie wszyscy mieszkańcy uznawali się za Ukraińców, dlatego sformowanie jednolitej grupy etnicznej, która utożsamiałaby się z Ukrainą jako ojczyzną, będzie wymagało wielu lat. Stanie się to później i będziemy na temat mówić w ramach kolejnego wykładu.