Ukraińska kultura późnego średniowiecza
Ukraińskie późne średniowiecze obejmowało kilka stuleci (od połowy XIII do pierwszej połowy XVII wieku), które często uważane są za „wieki ciemne” w historii Ukrainy. Według Jarosława Zatylyuka jest to mit, który z łatowścią obalają współczesne badania. Wykazują one aktywne przenikanie do miejscowej kultury elementów kultury zachodniej. O europeskich inspiracjach ruskich twórców, rozwoju kultury na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego i Królestwa Polskiego, o kształtowaniu się kultury miejskiej, tworzeniu się nowych warstw społecznych, a także o Unii Lubelskiej, która doprowadziła do ukształtowania się odrębnej tożsamości mieszkańców ziem ruskich Królewstwa Polskiego dowiedzą się Państwo z tego wykładu.
Szanowni Państwo, witam wszystkich. Nazywam się Jarosław Zatyliuk, jestem doktorem nauk historycznych i wykładowcą Uniwersytetu Narodowego „Akademia Kijowsko-Mohylańska”.
W ramach tego wykładu zapoznamy się z ukraińską kulturą późnego Średniowiecza, a dokładniej porozmawiamy o tym: co to były za czasy, jacy ludzie wtedy żyli, jakie idee były wyznawane. Chronologicznie będzie chodziło o okres od połowy XIII wieku do pierwszej połowy XVII wieku – czas, kiedy ukraińska kultura szukała własnego oblicza, opierając się na wcześniejszym dziedzictwie doby Rusi Kijowskiej, o której była już mowa w osobnym wykładzie. Główny sens historii tych czterech stuleci – to przekształcenie się Ukrainy i jej kultury w część Europy. Przede wszystkim będę mówić o kontekstach intelektualnych, o ideach i nastrojach myślowych; poruszona zostanie też kwestia nowych grup społecznych i warstw, które wtedy powstały.
Zacznę od okresu od połowy XIII wieku – do połowy XIV wieku, od tak zwanych „wieków ciemnych”, jak się je nadal często nazywa w związku z upadkiem Rusi, co kojarzy nam się przeważnie z 1240 rokiem i najazdem Batu-chana. Zazwyczaj mówi się o Mongołach jako o niszczycielach, opierając się na relacji papieskiego posła Giovanni da Pian del Carpine, który odwiedzając wtedy Kijów, widział góry szkieletów w i poza miastem, oraz całkowitą ruinę. Jednak Mongołowie nie byli zainteresowani niszczeniem zdobytych terytoriów, zachowywali istniejące struktury ze względu na własny interes – zbieranie podatków i zasilanie wojska, które miało chodzić z chanami na wyprawy. Właśnie dlatego założono, że na Ruskich ziemiach, które weszły w skład nowoutworzonego państwa Złotej Ordy, która obejmowała właściwie całą Wschodnią Europę z centrum w mieście Itil na Wołdze, chan będzie ustanawiał „głównego” kniazia albo własnego namiestnika – baskaka.
Mapa Złotej Ordy – państwa, które obejmowało księstwa ruskie po 1240 roku.
Baskak – namiestnik władców Złotej Ordy w podległych miastach Rusi, który nadzorował pobór podatków i sprawował administrację.
Takim kniaziem, który otrzymał jarłyk na panowanie od razu po wydarzeniach 1240 roku, został wielki kniaź kijowski Jarosław Wsiewołodowicz – swoją drogą, ojciec Aleksandra Newskiego. Zasiadał jednak nie w Kijowie, a na północy w Suzdalu, podczas gdy w Kijowie przebywał jego namiestnik. Po pewnym czasie Mongołowie przekonali się, że ten system nie działa i przestali postrzegać Ruś jako jedno ciało polityczne. W związku z tym zaczęli nadawać jarłyki na władanie osobno kniaziom włodzimiersko-suzdalskim, osobno halicko-wołyńskim. Co się w takim razie działo w centralnych częściach Ukrainy, nie możemy stwierdzić na pewno: prawdopodobnie, rządzili tam jacyś drobni kniaziowie, których imiona utrwalone zostały dopiero pośmiertnie w późniejszych synodykach.
Mongołowie wprowadzili nową praktykę do życia publicznego – spis ludności z rejestracją każdego gospodarstwa. Sprzeciwiano się temu na Rusi, bo wcześniej takich podatków nie płacono, ale i tak weszło to w życie i właśnie taki podatek mieli zbierać kniaziowie albo baskacy na miejscu. Inną nowością stało się to, że duchowieństwo nabyło prawo do immunitetu, a Cerkiew przekształciła się w osobną strukturę z zagwarantowaną własnością. O ile wcześniej cerkiewne dobra z których Cerkiew zbierała podatki, kniaziowie mogli wedle własnego rozsądku wymieniać, to od teraz nietykalność cerkiewnej własności była gwarantowana chańskim jarłykiem. To stymulowało kształtowanie się osobnej grupy społecznej i wzrost liczby duchowieństwa, a w perspektywie kulturalnej sprzyjało temu, że Cerkiew przekształciła się w obrońcę tradycji ruskiego piśmiennictwa. Nie bez przyczyny właśnie na koniec XIII-XIV wieku przypada intelektualne ożywienie, uwarunkowane między innymi praktykami, które zostały wprowadzone przez Mongołów. Ba, pod koniec XIII wieku, za metropolity Cyryla, miało nawet miejsce uporządkowanie cerkiewnych praw i kanonów. Duchowieństwo później odwdzięczy się tym, że nazwie w swoich tekstach Mongołów bezbożnymi Moabitami i poganami, którzy zrujnowali Ruś, ale to była danina tradycji końca XIV-XV wieku – czasów schyłku Złotej Ordy, kiedy ta nie stanowiła już realnego politycznego zagrożenia.
Połowa XIII – XIV wieku, czyli tak zwane „wieki ciemne”, jak widzimy, nie były aż tak „ciemne”. Wykopaliska archeologiczne pokazują, że poziom i sposób uprawiania rzemiosła w zrujnowanym Kijowie pozostaje taki sam. Ruś jako jedność umarła bez testamentu – nagle, jednak właśnie w ciągu XIII-XIV wieku pojawiają się ci, których nazwiemy potomkami Rusi i którzy sami uważać się będą za pretendentów do ruskiej spuścizny. Takie polityczne twory były dwa: Księstwo Włodzimiersko-Suzdalskie, które pochłonąwszy kilka sąsiednich księstw (Twerskie i republikę Nowogrodzką), z czasem stało się carstwem Moskiewskim i księstwo Halicko-Wołyńskie (właściwie królestwo) na przyszłych ukraińskich terenach. I chociaż stojący na czele tych tworów ogłosili się następcami ruskiej tradycji kniaziów Włodzimierza i Jarosława, to tak naprawdę były one już czymś innym i w porównaniu ze starą Rusią i wobec siebie wzajemnie. Ruś Włodzimiersko-Suzdalska późniejsze Księstwo Moskiewskie, zmieniła się pod wpływem praktyk życia politycznego Złotej Ordy, gdzie poddani byli niewolnikami władcy bez osobistej wolności i praw. Natomiast w królestwie Halicko-Wołyńskim sytuacja potoczyła się inaczej, uwarunkowana tym, że ten ułamek Rusi żył w ścisłym kontakcie z zachodnimi sąsiadami – Polską i Węgrami. W związku z tym Ruś Halicko-Wołyńską można uważać za jedną z pierwszych ruskich enklaw, która miała doświadczenie „integracji europejskiej” – niechby i powierzchownej, ale wpłynęła ona na praktyki ruskiego świata.
Księstwo Galicyjsko-Wołyńskie – terytorium współczesnej Galicji, Wołynia i Podola Zachodniego, zjednoczone po raz pierwszy pod panowaniem księcia Romana Mścisławicza w 1199 r. Do 1340 r. było rządzone przez jego potomków – Romanowiczów.
Już w połowie XIII wieku ukształtowały się tu swoiste relacje między kniaziem i jego poddanymi – bojarami, którzy przyrośli do własnej ziemi, ze swoimi interesami i wyobrażeniami. Zazwyczaj haliccy bojarzy mieli wiele wspólnego z polskimi i węgierskimi arystokratami, którzy traktowali władcę jako tego, który powinien działać w interesie poddanych, a nie zagrażać ich własności. Właśnie dlatego, między innymi, prawie cała historia Rusi Halicko-Wołyńskiej – to właściwie konflikty Daniela i Wasylka Romanowiczów z miejscowym bojarstwem.
Bojarzy – zbiorcza nazwa elitarnej warstwy ruskiego społeczeństwa, przywódców armii książęcej. W księstwie galicyjskim posiadali własne jednostki zbrojne i działki, które dziedziczyli.
Następną kwestią jest przeszczepienie praktyk państw zachodnich do życia ruskiej struktury, na co wskazuje sama nazwa „królestwo”. Wiąże się to z koronacją Daniela Romanowicza w 1250 roku.
Rekonstrukcja korony Daniela Romanowicza (1201-1264).
Kniaź Daniel, właściwie wasal Złotej Ordy, szukał potencjalnych możliwości uwolnienia się z pod władzy Mongołów. Nawiązane przez niego kontakty z papieżem przewidywały stworzenie chrześcijańskiej koalicji przeciwko zagrożeniu ze Wschodu, co było ważne zarówno dla Europy, jak i dla samego Daniela Romanowicza. Jego koronacja odbyła się w cichym Drohiczynie, daleko od mongolskiego oka, żeby w Ordzie nie wiedziano, ani o tym kierunku polityki Daniela, ani o jego zamiarach. Ostatecznie Daniel Romanowicz nie otrzymał odczuwalnego wsparcia i na żądanie mongolskiego naczelnika wojskowego musiał nawet rozebrać fortecę w Chełmie, kiedy ten zapytał „A po co zbudowaliście fortecę? Przed nami zamierzacie się bronić? Jesteśmy przecież waszymi władcami.”
Zamek króla Daniela Romanowicza w mieście Holm z kościołem św. Jana Chryzostoma. Rekonstrukcja.
Kniaziowie Daniel i Wasylko, połączeni wiązami małżeńskimi z dynastiami polskich Piastów i węgierskich Arpadów, mieli z nimi wiele wspólnego.
Piastowie – rządząca dynastia książąt i królów Polski, wywodząca się od przodka Piasta (IX-XIV w.). Ostatnim przedstawicielem jest król Kazimierz III Wielki (1333-1370).
Arpadowie – dynastia książąt i królów Węgier (korona św. Istvána), 889-1301. Ostatnim przedstawicielem jest Andrzej III (1290-1301).
Pod wpływem tych kontaktów w księstwie Halicko-Wołyńskim coraz silniej umacniała się praktyka dokumentów pisanych, na co wskazuje Latopis Halicko-Wołyński, w którym przytoczono dokumentalne spisy wojewodów. Potwierdza to też pojawienie się testamentów. Tak, kniaź Włodzimierz Wasylkowicz przed śmiercią pisze testament i zostaje on przytoczony w latopisie, żeby udokumentować ostatnią wolę zmarłego. Czegoś takiego na Rusi, przynajmniej do 1289 roku, jeszcze nie widzieliśmy. Zresztą sam Latopis Halicko-Wołyński – nie jest już takim tekstem jak te, które znamy z czasów Rusi Kijowskiej; różni się i od Powieści lat minionych i od Latopisu Kijowskiego z XII wieku. To pierwsza próba zwięzłej narracji o kniaziach Danielu i Wasylku, o ich walce z bojarami, o wojnach z sąsiadami, sprzeczkach z Mongołami, o poniżającym wyjeździe Daniela do Ordy, gdzie musiał upaść na kolana przed chanem i wypić kumys. Tu opowieść skonstruowano nie wokół lat, jak w dawnych latopisach, a na wzorzec zachodnich kronik – zgodnie z przebiegiem wydarzeń.
Początek Latopisu Halicko-Wołyńskiego jako część rękopisu Chlebnikowa.
Latopis Halicko-Wołyński – dzieło historyczne o poczynaniach potomków Romana Mścisławicza (synów i wnuków), które powstało w latach 60. XIII w., a ostatecznie w latach 80. XII w. Dzieło to wyróżnia się na tle innych latopisów ruskich brakiem opis wydarzeń według lat. Pod tym względem przypomina europejskie dzieła historyczne z tamtego okresu.
Księstwo Halicko-Wołyńskie odróżnia się od starej Rusi nawet pod względem architektury – przez zapożyczenia z tradycji gotyku. Na przykład w soborze Uspieńskim w Haliczu, wybudowanym jeszcze w czasach starej Rusi, w połowie XII wieku, widzimy elementy łacińskiej architektury – w zdobieniach rzeźbionego reliefu z gryfem i w obecności rotundy jako podstawy planowania.
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (Krylos).
Podobne zachodnie zapożyczenia widzimy także w ikonach, pochodzących z tych terenów w czasach istnienia księstwa Halicko-Wołyńskiego.
Bogurodzica na tronie. Koniec XIV - pierwsza połowa XV w. Ikona pochodzi z cerkwi Świętej Trójcy we wsi Wola-Homułecka, rejon Żółkiew, obwód lwowski.
Wreszcie, wskaźnikiem udanej dynamiki tutejszego rozwoju kulturalnego są zabytki książkowe, stworzone w drugiej połowie XIII wieku i na początku XIV wieku. To kilka rękopisów ewangelii, w szczególności Krechowska Paleja. Rękopis był w tym czasie jedynym sposobem kopiowania Pisma Świętego, dlatego pojawienie się kilku wielkich zabytków takiego rodzaju na terenach państwa Halicko-Wołyńskiego potwierdza i finansowe możliwości księstwa, i potrzebę tworzenia cerkiewnych zabytków.
Krechowska Paleja (1406).
Wspominaliśmy już o testamencie kniazia Włodzimierza Wasylkowicza, włączonym do Latopisu Halicko-Wołyńskiego. Wyróżnia się i pośmiertna pochwała latopisarza, w której wskazano, ile ksiąg kniaź własnoręcznie przepisał, ile kupił i ile podarował ewangelii i psałterzy tej, czy innej świątyni. To pokazuje ówczesną „politykę kulturalną”, wyraźnie zaprezentowaną: „piśmienny” kniaź wydaje się omal święty. I chociaż zmarł od choroby, nie pozostawiając bezpośrednich następców, zapamiętany został jako jeden z „agentów” ówczesnej „polityki kulturalnej”.
Przy tym, nie warto absolutyzować zachodniego wpływu na Ruś Halicko-Wołyńską, ponieważ księstwo było również zintegrowane z wschodnio chrześcijańskimi tradycjami. Na jego terytorium kazania głosili skrybowie z Bułgarii, na tutejszych terenach upowszechniał się hezychazm – swoisty nurt we wschodnim prawosławiu, który wymagał konkretnego zachowania i praktyk „prawdziwego chrześcijanina”.
Hezychazm – doktryna religijna w prawosławiu. Już w III wieku była to nazwa nadawana mnichom, którzy praktykowali ascezę i pokutę. Doktryna ta opiera się na praktyce cichej (mentalnej) modlitwy – apelu do Jezusa Chrystusa, który, jak wierzono, prowadzi do pełnej jedności między człowiekiem a Bogiem. Doktryna została uznana za kanoniczną na Soborze Kościoła w Konstantynopolu w 1341 r. Rozprzestrzeniła się w Ukrainie w XIV i XVI wieku.
Po upadku Carstwa Tyrnowskiego w Bułgarii część skrybów i kopistów przeniosła się tutaj i najwyraźniej właśnie przez nich na terenach Rusi Halicko-Wołyńskiej rozpowszechniał się kult świętego Sawy, popularnego świętego XIII wieku, a także dzięki nim powstał szereg znaczących tekstów i przekładów. W połowie XIV wieku Królestwu Halicko-Wołyńskiemu pisane było wejść do składu Korony Polskiej na podstawie prawa dynastycznego po śmierci Bolesława II Trojdenowicza i to oznaczało nadejście nowych czasów, przede wszystkim znacznie większej integracji do społecznych praktyk Zachodu.
Następny temat obejmuje okres od połowy XIV do XVI wieku, kiedy Złota Orda upada, a ukraińskie tereny znajdują się w składzie Wielkiego Księstwa Litewskiego (dalej WKL). W Kijowie, na Wołyniu i w Czernihowie zaczynają rządzić przedstawiciele dynastii Giedymina.
Giedyminowicze – dynastia wielkich książąt litewskich (1316-1572) i królów polskich (1386-1572), potomkowie wielkiego księcia Giedymina (1275-1341).
Zdawało by się , że to dynastia obca, a sami Litwini, z którymi Ruś walczyła jeszcze za czasów kniaziowskich, byli poganami. Jednak ten okres stał się czasem politycznej i kulturalnej symbiozy. Ruska kultura, ruski język zajęły wiodące miejsce w kancelarii wielkich książąt litewskich i z litewskimi władcami, którzy stali się „swoi”, wiążą się ważne kulturalne ożywienia. Na przykład Giedyminowego wnuka, litewskiego księcia Włodzimierza Olgierdowicza, a także jego potomków Olelka Włodzimierzowicza i Semena Olelkowicza Kijowianie i w XVII wieku, i w historycznych utworach XIX-XX wieku postrzegali jako „swoich”.
Włodzimierz Olgierdowicz (1331-1398) – najstarszy syn wielkiego księcia litewskiego Olgierda, którego państwo stało się częścią ziem ukraińskich w 1362 roku.
Olelko Włodzimierzowicz (1440-1454) i Semen Olelkowicz (1454-1470) – ostatni książęta kijowscy, z którymi wiąże się kulturalna i intelektualna rewitalizacja Kijowa (przebudowa soboru Uspeńskiego (Wniebowzięcia) Ławry Kijowsko-Pieczerskiej, powstanie wydań Pateryka Kijowsko-Pieczerskiego, kopiowanie wcześniejszych latopisów ruskich).
Czym ci swoi-obcy książęta tak się wyróżniali? Po pierwsze tym, że Włodzimierz Olgierdowicz, który władał Kijowem od 1362 po 1394 rok, praktycznie odnowił starą kniaziowską tradycję. Właściwie zachowywał się jak pełnoprawny kniaź, chociaż był zależny od woli ojca, a potem starszego brata w Wilnie. Wypuścił również własne monety, chociaż historycy nadal sprzeczają się, czy chodziło o ambicje, czy po prostu brakowało obiegowej monety, dlatego w Kijowie bito je, nabijając z jednej strony tamgę tatarskich chanów, a z drugiej strony herb WKL.
Za czasów książąt litewskich stopniowo zaczęła odnawiać swój status Cerkiew kijowska. W czasach Złotej Ordy kijowski ośrodek metropolitalny został przeniesiony do Włodzimierza-Suzdalskiego, a nieco potem do Moskwy, co oznaczało utratę przez Kijów statusu pierwszeństwa z perspektywy kulturalnej i cerkiewnej. Natomiast na przełomie XIV i XV wieku, kiedy w Kijowie okresowo rezydował metropolita ruski jeszcze nie podzielonej Cerkwi, który żył raz w Moskwie, raz Nowogródku, raz Wilnie – to w pewnym stopniu przywracało Kijowowi prestiż cerkiewnej stolicy. Jeszcze jednym wymownym faktem stało się to, że właśnie na XIV wiek i drugą połowę XV wieku przypadło pojawienie się w Kijowie pierwszego iluminowanego rękopisu, czego nie znało wcześniej ruskie piśmiennictwo. Chodzi o Psałterz Kijowski, nadzwyczaj istotny wyznacznik ówczesnego rozwoju kulturalnego, w którym tekstowi towarzyszyło wiele ilustracji z wyszukanymi przedstawieniami historii Starego i Nowego Testamentu, Jana Chryzostoma, Wasyla Wielkiego, Grzegorza Teologa, starotestamentowego króla Dawida, który pisze księgi, a także liczne ilustracje roślin i zwierząt, które ukazywały dziwaczny świat i wyobraźnię ówczesnego człowieka.
Strona tytułowa z rękopisu Psałterza Kijowskiego z 1397 r. To arcydzieło powstało w Kijowie w okresie litewskim.
Mówiąc o rękopisach, trzeba nieco doprecyzować. Dawne rękopisy nie znają indywidualnych charakterów pisma, zostały napisane tak zwanym ustawem, czyli wielkimi wyraźnymi literami mniej więcej jednakowego rozmiaru, w których prawie niemożliwe jest odróżnienie zmiany ręki przepisującego.
Ustaw (pismo ustawowe) – jedno z wczesnych typów pisma cyrylicy, charakteryzujące się pisaniem liter równej wielkości. Stosowano go w okresie, gdy sporządzano rękopisy z pergaminu. Wraz z wynalezieniem papieru w XIV wieku zmienił się rodzaj pisma – pojawił się półustaw (pismo półustawowe, charakteryzujące się zmniejszeniem wysokości liter, odrzuceniem ich dokładnego kształtu geometrycznego i rozstawu wyrazów) oraz od XVI w. kursywa.
Stąd bierze swój początek dyskusja naukowców o tym, czy Psałterz Kijowski jest zabytkiem rosyjskiej, czy ukraińskiej kultury. Ze względu na to, że istniało jedno cerkiewne ciało, a ówczesny metropolita Cyprian przebywał to w Moskwie, to w Kijowie, to na terenach WKL, spór ten nie ma jednoznacznego rozstrzygnięcia, jednak w Psałterzu Kijowskim jest bezpośrednie nawiązanie do Kijowa dzięki wizerunkowi obok jednego z psalmów Mądrości Bożej, gdzie jest powiedziane, że „Bóg pomoże, kiedy nastanie ranek” i taki sam napis znajduje się w centralnej ikonie Sofii Kijowskiej. To bezpośrednie powiązanie z kijowską legendą o Bogurodzicy Orantce w Sofii Kijowskiej. Pomimo tego, że przepisujący mogli w ślad za metropolitą podążyć do Smoleńska, Moskwy, czy jeszcze dokądś, to ten fakt wystarczająco przekonująco świadczy na korzyść kijowskiego pochodzenia zabytku. Z drugiej strony, później Psałterz Kijowski należał do Awrama Łymbyckiego, potomka kijowskiego lichwiarza Rabeja, który w 1518 roku podarował rękopis cerkwi Świętego Mikołaja w Wilnie, tak że i to potwierdza kijowską wersję pochodzenia tekstu.
Wracając do litewskich kniaziów, szczególnie do Olelkowiczów, nie można pominąć kulturalnego ożywienia Kijowa w XV wieku, na przykład renowacji Soboru Uspeńskiego (Wniebowzięcia) Ławry Kijowsko-Pieczerskiej. Zresztą nawet pochówki kniaziów w tej świątyni świadczą o tym, że traktowali Kijów i jego dziedzictwo jako część własnej historii i mieli świadomość swojego na nie wpływu.
Sobór Uspeński (Wniebowzięcia) Ławry Kijowsko-Pieczerskiej. Oryginalny wygląd. Rekonstrukcja.
Właśnie na lata 60. XV wieku przypada uporządkowanie podań o świętych kijowsko-pieczerskich, wtedy ukształtowały się redakcje Pateryku Kijowsko-Pieczerskiego, które znamy z wydań z XVII wieku i z naukowej publikacji 1931 roku Dmytra Abramowycza. Jak widzimy, organizacja tych legend w zwięzłą narrację odbyła się w dobie litewskiej i to wskazuje na kontynuację tradycji ruskiego piśmiennictwa.
Pateryk Kijowsko-Pieczerski – zbiór opowiadań o mnichach z klasztoru kijowsko-pieczerskiego, założonego w połowie XI wieku. Prototyp pateryka powstał w XIII wieku, na podstawie korespondencji biskupa włodzimiersko-suzdalskiego Szymona (†1226) z mnichem z klasztoru Kijowsko-Pieczerskiego Polikarpa. Na przestrzeni wieków zbiór był uzupełniany i redagowany.
Oprócz tego, właśnie w czasach Olelkowiczów w Kijowie ostatecznego wyglądu nabrało podsumowanie tekstów latopisarskich o dawnej Rusi, albo tego co my znamy dziś jako Latopis Hipacki. Prototyp tego utworu, tak zwany Chlebnikowski latopis, który fizycznie zachował się w spisie z 1565 roku, został stworzony w Kijowie w połowie XV wieku i wprowadzony w obieg w połowie XVII wieku.
Początek latopisu halicko-wołyńskiego jako części Rękopisu Chlebnikowa.
Na dobę litewską przypada także pojawienie się nowych nurtów ideowych. Przy omawianiu królestwa Halicko-Wołyńskiego już wspominaliśmy hezychazm – religijno-intelektualny nurt, który ciążył w stronę kontemplacyjno-modlitewnego zanurzenia się. Właśnie z wpływami hezychazmu wiąże się znana postać i kazania Iwana Wyszeńskiego, błyskotliwego kaznodziei drugiej połowy XVI wieku.
Iwan (Ioan) Wyszeński (ok. 1550-po 1620) – mnich i pisarz-polemista. Znany jest ze swoich przesłań z Athos o potrzebie przestrzegania tradycyjnych prawosławnych obrzędów i form edukacji oraz nieulegania pokusom świata łacińskiego (głównie szkolnictwa jezuickiego).
Wyszeński pouczał, że piśmiennictwo i omylne nauczycielskie praktyki są zbędne, w końcu człowiek musi pojmować Boga swoim wnętrzem, duszą. Za jego naukami stała pewna tradycja interpretacji chrześcijaństwa i cerkiewnych sakramentów, zapoczątkowana dwa stulecia wcześniej, która, jak widzimy, na długo zakorzeniła się w ukraińskim światopoglądzie. Wreszcie, z kijowskimi Olelkowiczami związana jest jeszcze jedna nowa religijna praktyka – tzw. herezja judaizantów. Nauka judaizantów pod pewnymi względami przypomina późniejszych socjanistów i antytrynitarzy, ponieważ zaprzeczali oni Trójcy, uważali Chrystusa po prostu za człowieka, odrzucali potrzebę istnienia klasztorów i czczenia świętych.
Herezja judaizantów – wyznawcy doktryny, która odrzuciła doktrynę o Trójcy, boskiej naturze Jezusa Chrystusa, obecności Ducha Świętego i samej instytucji monastycyzmu. Pojawienie się (w latach 1460-70) autorów tej nauki wiąże się z skrybami z otoczenia Semena i Michała Olelkowicza. Z czasem nauka zyskała wpływ wśród moskiewskich elit, ale w latach 1490-1504 została potępiona jako herezja.
Takie poglądy zostały ukształtowane w Kijowie, a potem rozwinięte w Nowogrodzie, dokąd teoretycy herezji judaizantów przenieśli się w 1470 roku w ślad za Michałem Olelkowiczem, bratem kniazia Semena Olelkowicza, kiedy ten zasiadł na książęcym tronie w Nowogrodzie. Przez pewien czas wpływali oni też na Cerkiew moskiewską, przez to że jeden z ich zwolenników, metropolita Zozym, w latach 90. XV w. objął najwyższą katedrę cerkiewną w Księstwie Moskiewskim. Później herezja judaizantów została zasądzona, jednak właśnie z jej nosicielami powiązane jest pojawienie się w Kijowie wielu dotąd nieznanych tekstów – między innymi arabskich traktatów z astrologii i matematyki oraz poszczególnych tekstów Arystotelesa.
Od końca XV – do połowy XVI wieku, kiedy ukraińskie tereny znajdowały się jeszcze w składzie różnych państw dynastii Jagiellonów, WKL i Korony Polskiej, przypada konstytuowanie się nowej wspólnoty – obywateli miasta. Ten fenomen wiążę się z upowszechnieniem się tzw. prawa magdeburskiego, którego korzenie sięgają niemieckiego Magdeburga XII wieku, a także komunalnych ruchów w miastach, których mieszkańcy walczyli o zdobycie od właściciela, na którego terytorium znajdowało się miasto, pewnych praw i wolności w sądownictwie i zarządzaniu.
Prawo magdeburskie – samorząd miejski oparty na prawie niemieckim (wzorowany na XII-wiecznym Magdeburgu), który zapewniał obywatelom swobodę tworzenia własnych organów administracyjnych i sądowniczych, organizowania jarmarków, rzeźnictwa i zajmowania się rzemiosłem (zakres nadawanych praw był różny w różnych miastach). Jednym z pierwszych miast ukraińskich, które otrzymało takie prawo, był Lwów (w 1356 r.), od tego czasu w ciągu kilku wieków dokumenty potwierdzające to prawo otrzymało ponad sto ukraińskich miast. Kijów otrzymał to prawo w latach 90. XV wieku i miał je najdłużej (do 1834 r.).
W XIII wieku taki korpus praw nabrał ustalonego wyglądu w postaci ustawodawczego kodeksu, zwanego Zwierciadłem Saskim i zaczął się rozpowszechniać z niemieckich terytoriów dalej na Wschód, między innymi na tereny Korony Polskiej, WKL i ówczesną Ukrainę. Przywileje prawa magdeburskiego po raz pierwszy otrzymały miasta i wspólnoty Rusi Halicko-Wołyńskiej, jako części Korony Polskiej, między innymi Włodzimierz (wedle tradycji, jeszcze w 1320 roku), później Lwów (1356 rok). Potem to prawo samorządu zostało nadane szeregowi miast Rusi Halickiej i WKL (na przykład Kijowowi w 1494 roku), na przełomie XVI-XVII wieków takich miast były już dziesiątki – z własnymi organami władzy i samorządu w postaci ławy i magistratu: wybierana ława na czele z wójtem przewodziła sądowi, a magistrat i wybrani przez mieszkańców burmistrzowie pilnowali spraw wewnętrznych takich jak budownictwo, porządek na ulicach, podział działek pod zabudowę itd.
Pieczęć Magistratu Kijowskiego z pierwszej połowy XVII wieku.
Sądownictwo w miastach realizowane było wedle wspólnego wzorca na podstawie komentarzy polskiego prawnika Bartłomieja Groickiego zawartych w tekście Porządek sądów i spraw miejskich prawa magdeburskiego w Koronie Polskiej. Prawo do tego musiało być potwierdzone albo przywilejem króla, albo przez przywilej właściciela prywatnego miasta. Cytuję jak było to sformułowane w przywileju króla Kazimierza Wielkiego o magdeburskim prawie Lwowa: „Dla uciechy wzmiankowanego miasta i zwiększenia ilości jego wiernych mieszkańców nadajemy i ustanawiamy wyżej wspomnianemu miastu niemieckie prawo, które w prostym języku nazywa się magdeburskim… Także zwalniamy wzmiankowane miasto i jego mieszkańców od wszystkich prawnych kasztelanów, wojewodów, sędziów i podsądnych i od władzy kogokolwiek, jakim imieniem by się nie nazywał, tak żeby mieszczanie przed nim… nie odpowiadali, a tylko przed swoim wójtem, a wójt przed nimi”. Dalej wyliczono wszystkie „narody”, które zamieszkują Lwów: Rusini, Ormianie, Żydzi, Saraceni, Tatarzy i inne ludy. To co dokument nazywa „narodami” – to wspólnoty etniczne miasta, które tworzyły osobne grupy społeczne. Prawo magdeburskie przekształcało miasto w samodzielną wspólnotę polityczną i prawną – takie państwo w państwie, gdzie przestrzeń wolności kształtowała nową miejską wspólnotę i nową miejską kulturę, dla której nie było dotąd analogii na ukraińskich terenach, w końcu w czasach Rusi Kijowskiej miasto podlegało kniaziowi i kierowali nim urzędnicy kniazia – ciwuni, a żadnych wzmianek o jakichkolwiek prawach grodzian nie było.
Z prawem magdeburskim związane jest też tworzenie zawodowych związków rzemieślników zgodnie z ich fachem – tak zwanych cechów albo wspólnot cechowych. Cechy również powstały pod wpływem niemieckich wzorców i po raz pierwszy zostały udokumentowane we Lwowie i w reszcie miast Rusi Halicko-Wołyńskiej w drugiej połowie XIV wieku. Na przykład, z tego czasu znanych jest kilka cechów we Lwowie: piekarski, rzeźnicki, szewski i krawiecki. Dla porównania, w połowie XVII wieku takich cechów we Lwowie było już 38.
Przywilej Jana Kazimierza potwierdzający prawa cechów kijowskich, 1649.
Cech był właściwie osobną produkcyjną i zwyczajową strukturą, żyjącą zgodnie z pewnym zatwierdzonym statutem, który dokładnie reglamentował prawa i obowiązki członków, między innymi – procedury drogi od ucznia do czeladnika, a od czeladnika do mistrza. Jednocześnie cechy zapewniały swoim członkom gwarancję stabilności, ponieważ w ich statutach zostały zapisane wzajemna pomoc i istnienie kasy cechowej (skarbonki) w celu pomocy tym, którzy tego potrzebowali. Oprócz tego, związki majstrów łatwiej pokonywały na rynku konkurencję – niezrzeszonych rzemieślników, których wtedy nazywano „partaczami” (od łacińskiego parte – ci którzy są z boku). Sprzyjało cechowej solidarności też to, że każdy cech miał własne atrybuty: chorągwie cechowe do procesji, wspólne miejsce zamieszkania (cechowe ulice) świątynie pod patronatem cechu (świątynie cechowe). I chociaż cechy ogółem podlegały radzie miejskiej, to jednocześnie jako związki ekonomiczne zapewniały socjalne zabezpieczenie braci rzemieślniczej na wypadek życiowych trudności, czy zmian.
Wreszcie po rozpowszechnieniu się magdeburskiego prawa powstają pierwsze bractwa cerkiewne – konfraternie (od łacińskiego confraternitas). Mowa o związkach parafian danej świątyni w celach charytatywnych i kulturalno-oświatowych, którzy zbierali pieniądze w celu wspierania niemajętnych członków wspólnoty i upiększania świątyni, a potem zaczęli zakładać tak zwane szkoły brackie, które z czasem przetworzyły się w agentów oświaty w mieście, między innymi w kwestii konkurencji pomiędzy konfesjami.
Bractwa cerkiewne – zrzeszenia mieszczan w parafiach prawosławnych mające na celu wzajemną pomoc w rozwiązywaniu problemów społecznych, codziennych i religijnych. Głównymi formami organizacyjnymi ich działalności było zakładanie „szpitali” (przytułków), organizowanie szkół i drukarni, a w niektórych przypadkach (bractwo lwowskie) – sprawowanie kontroli nad działalnością duchowieństwa i ingerencja w cerkiewną administrację. Istniały one w parafiach ukraińskich i białoruskich w XVI-XIX wieku. Pierwsze wzmianki dokumentalne o najstarszym bractwie na Ukrainie (Lwowie) pochodzą z XV wieku. Do końca XVI wieku powstają bractwa w Drohobyczu, Przemyślu, Chełmie, Zamościu, Bereżanach. Około 1615 r. założono Kijowskie (Objawienia Pańskiego), a 1617 r. Łuckie.
Pojawienie się bractw i cechowych wspólnot stało się ważną nowością z perspektywy uaktualnienia wartości. W końcu sprzyjało to kształtowaniu się wyobrażeń o kolektywnej odpowiedzialności, o wspólnocie interesów grupy z własnymi: ludzie stali się bardziej inicjatywni i przedsiębiorczy, bo tego od członków cechu wymagał rynek, a od braci sama działalność brackiej wspólnoty. Poczucie kolektywnej odpowiedzialności miało inną naturę niż w czasach Rusi Kijowskiej, gdzie przynależność do grupy zaznaczała się na poziomie twoich obowiązków przed daną grupą. Tu natomiast przynależność do grupy wymagała samookreślania się, w końcu człowiek był członkiem kilku grup jednocześnie – jako obywatel miasta, jako członek swojego cechu, jako osoba danej „narodowości”, jako człowiek, który wyznaje pewną religię. Taka różnorodność tożsamości zaczęła znacząco odróżniać ówczesnego człowieka od człowieka poprzedniej doby.
Rozmowa o prawach miasta, o rozgraniczeniu miejskiego samorządu i pełnomocnictw królewskich urzędników nasuwa pytanie o świadomość własnych praw. To przede wszystkim odnosi się do warstwy szlacheckiej, która stanie się dominantą kultury politycznej już w następnych stuleciach – XVI-XVII. Przy tym prawa szlachty i jej wolności należały do takich samych wyobrażeń o wartości własnego prawa, które panowały wśród innych warstw ludności, obejmując zarówno wolności szlachcica jako człowieka wolnego i równego, jak i prawo obywatela miasta: w obu tych przypadkach chodziło o prawo jako o wartość i takie przekonanie ostatecznie ukształtowało się właśnie wtedy.
Na koniec XV wieku – połowę XVI wieku, przypada pojawienie się jeszcze jednej wspólnoty – kozaków, ludzi miecza, którzy nie znaleźli swojego miejsca na służbie wielkich książąt litewskich i ich urzędników, a mimo to trudnili się wojną, to oni, łącząc się w grupy, zaczynali pod przewodnictwem własnych watażków urządzać wyprawy na chanat Krymski i na ziemie sułtana osmańskiego. Po raz pierwszy Kozactwo pojawia się w dokumentach w latach 90. XV wieku, a w połowie XVI wieku mówimy już o ich własnych umocnieniach za porohami Dniepru – znamienitej Siczy Zaporoskiej, założonej przez kniazia Dymitra Wiśniowieckiego z rodu Giedyminowiczów.
Dymitr „Bajda” Wiśniowiecki (?-1563/1564) – ukraiński potentat na Wołyniu, kniaź, wódz kozacki, hetman.
Wskazuje na to, że kozactwo było nie tyle naturalnym żywiołem, ile pewnym zjawiskiem, które miejscowe elity starały się wykorzystywać zamiast siły wojskowej, brakującej państwu do obrony południowych granic. W XVI wieku Kozaków zaczęto już traktować jako siłę wojskową, zdatną do najęcia na służbę w armii. Zainteresowano się nimi w Księstwie Moskiewskim, a imperator Rudolf II Habsburg w 1593 roku próbował włączyć ich przez swojego posła Eryka Lasotę do wojny w składzie anty-osmańskiej koalicji. Jednak głośniej Kozacy dali o sobie znać wcześniej, jako uczestnicy tak zwanych wojen inflanckich króla Stefana Batorego. Ten wojowniczy król w 1578 roku przeprowadził zabieg, który w późniejszej kozackiej tradycji otrzyma nazwę „reformy Batorego”: z jego inicjatywy został założony pierwszy rejestr najętych na służbę królewską kilkuset Kozaków. Ilość rejestrowego kozactwa z czasem się zwiększała, w ciągu lat 90. XVI wieku stanowiło ono już dla armii koronnej zagrożenie, które dało o sobie znać w powstaniach pod przewodem Krzysztofa Kosińskiego i Seweryna Nalewajki, ale po represjach i zagaszeniu powstania państwowa potrzeba sprawczych kozackich sił zwyciężyła i w ten sposób na początku XVII wieku Kozacy razem z wojskami króla Zygmunta III szturmowali Moskwę, a w 1621 roku, podczas bitwy pod Chocimiem pomogli zatrzymać ogromną armię sułtana Osmana II na drodze do Środkowowschodniej Europy. Wtedy też w XVII wieku, po raz pierwszy ukształtowały się religijne i kulturowe wymagania Kozaków, ale to już temat osobnej rozmowy.
Bitwa pod Chocimiem (1621) – bitwa między wojskami Rzeczypospolitej Obojga Narodów a Imperium Osmańskim pod Chocimiem, końcowa część wojny chocimskiej w latach 1620-1621. Zakończyła się zwycięstwem połączonych sił Rzeczypospolitej Obojga Narodów i ukraińskich Kozaków.
Wracając do z życia społeczeństwa w ogóle, trzeba podkreślić, że na XV wiek przypada ostateczne oddalenie się tych, którzy nazywali się potomkami Rusi Kijowskiej. Symbolicznie zaznaczyło się to podziałem niegdyś jedynej Ruskiej metropolii na Moskiewską i Kijowską. Jednym z pierwszych symptomów stało się wybranie Bułgara Grzegorza Cambłaka na „metropolitę kijowskiego i całej Rusi” w 1414 roku na soborze rusko-białoruskich biskupów w Nowogródku pod pretekstem tego, że poprzedni metropolici, rezydując w Moskwie, wywozili tam kosztowności z kijowskich świątyń, a tak nie powinno być: metropolita powinien przebywać na terenach państwa wielkich książąt litewskich.
Grzegorz Cambłak (ok. 1365 - ok. 1420) – metropolita kijowski i litewski, wybrany przez biskupów ziem ukraińsko-białoruskich w Wielkim Księstwie Litewskim na soborze kościelnym w Nowogródku w 1414 roku. Władza Cambłaka nie została uznana przez biskupów Moskwy. Zasłynął jako autor wielu dzieł kościelnych, kazań i uczestnik soboru w Konstancji (Niemcy), który zapoczątkował unię kościołów: prawosławnego i katolickiego.
To, w konsekwencji, zamieniło Cerkiew w zakładnika nowego systemu politycznego, utwierdzając kulturowe oddalanie się potomków dawnej Rusi. Ostatecznie metropolia rozpadła się w 1467 roku. Przed tym była jeszcze próba metropolity Jonasza by kierować i moskiewskimi eparchiami i eparchiami w składzie WKL, ale po 1458 roku na metropolitę wybrano Grzegorza Bułgara, którego nie uznano w Moskwie.
Metropolita Jonasz – metropolita moskiewski, wybrany przez biskupów diecezji moskiewskich w 1448 r., co było pierwszym aktem niezależności (autokefalii) Cerkwi Moskiewskiej i jego oddzielenia się od Metropolii Kijowskiej. W latach 1451-1458 został uznany za metropolitę przez władze świeckie i biskupów Wielkiego Księstwa Litewskiego.
W 1647 roku przyjął on powtórne święcenia od patriarchy Konstantynopolitańskiego i w taki sposób stał się pierwszym metropolitą Ruskiej Cerkwi w Koronie Polski i WKL. Ba, co więcej, jeszcze w 1459 roku moskiewski sobór, oburzony poparciem, udzielonym przez ówczesnego metropolitę Izydora, Unii Florenckiej między kościołami greckim i rzymskim, ogłosił autokefalię Cerkwi Moskiewskiej (co prawda, na jej kanoniczne uznanie przyszło czekać aż do 1589 roku). Właśnie w taki sposób wedle słów latopisarza „utworzyły się dwie metropolie Rusi, jedna w Moskwie i druga w Kijowie”.
Oddzielenie Cerkwi Moskiewskiej od Metropolii Kijowskiej Patriarchatu Ekumenicznego i jej autokefalia zostały samozwańczo ogłoszone 15 grudnia 1448 r. przez Sobór Biskupów Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, który mianował biskupa Jonasza z Riazania „metropolitą kijowskim” bez zgody Patriarchatu Ekumenicznego.
Jedno cerkiewne ciało rozpadło się i o ile wcześniej przemieszczanie się metropolitów po eparchiach WKL i Księstwa Moskiewskiego jeszcze jakoś trzymało w całości bodaj piśmiennictwo i elitę, bo za metropolitą podążali jego urzędnicy, cerkiewne teksty i zbiory zasad, to po rozpadzie Cerkwi elity zaczęły się coraz bardziej oddzielać. Na przykład, kiedy do Moskwy w 1627 roku przyjechał Ławrentij Zyzanij po to, żeby forsować wydanie tam drukiem swojego katechizmu, rosyjscy teologowie rozmawiali z nim w dyskusji przez tłumacza. To ważny fakt, który świadczy o ostatecznym rozejściu się kultury codziennej potomków Rusi.
Nadszedł czas aby przejść do rozmowy o przełomowym okresie między późnym średniowieczem i wczesną nowożytnością – od połowy XVI wieku do połowy XVII wieku. W 1569 roku na sejmie w Lublinie zostało ogłoszone stworzenie Rzeczypospolitej – połączonych państw Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony Polskiej, którymi dotąd kierowała jedna dynastia, ale te dwa kraje żyły odmiennie. Teraz stały się jednym tworem państwowym ze wspólnym senatem, sejmem, a częściowo też wojskiem i finansami.
Jan Matejko. Unia Lubelska. 1869 r.
Podczas sejmu lublińskiego ukraińskie tereny WKL weszły w skład Korony Polskiej. Dla ukraińskiej kultury to otwierało nowe okno możliwości, ponieważ przez to ukraińskie tereny znacznie bardziej integrowały się do politycznych i kulturalnych procesów, które toczyły się w Warszawie i w Krakowie. Dlatego nie dziwi, że na ten okres przypadają ważne nowości w kulturze, a za najważniejszą wśród nich należy uznać pojawienie się drukowanej książki – kardynalnie inny, niż dotąd, sposób przekazywania wiedzy, swoista rewolucja komunikacyjna. O ile rękopiśmienną książkę przeczytać mogło niewielu ludzi, to w orbitę użytku taniej drukowanej wchodziło więcej czytelników i w taki sposób kształtowała się swego rodzaju wyobrażona wspólnota, skupiona wokół pewnych komunikatów.
Poprzez książkę drukowaną łatwiej było wpływać na nastroje ludzi, a to nabierało szczególnego znaczenia też dlatego, że na pierwszą połowę XVI wieku przypada zaostrzenie się konkurencji między religiami, w których drukowana książka służyć będzie za ważne narzędzie perswazji. Jak wiadomo, ten okres w życiu Europy wiąże się z Reformacją, której symbolicznym wstępnym akordem stał się rok 1517, kiedy Marcin Luter opublikował słynne 95 tez o nadużyciach kościoła Katolickiego, zachłanności papieży przez sprzedaż indulgencji i o niezrozumiałym, czyli łacińskim, języku nabożeństw; w nieco późniejszym pamflecie Luter motywował jedną z najważniejszych zasad swoich nauk – o „kapłaństwie wszystkich wiernych”, czyli prawie do tłumaczenia Pisma Świętego przez każdego chrześcijanina, nie tylko przez ludzi Kościoła.
Tak powstał nowy nurt w chrześcijaństwie, który nazywa się protestantyzmem. W trakcie XVI wieku z protestantyzmu typu luterańskiego wydzieliło się jeszcze kilka nowych prądów: anabaptyzm, kalwinizm, anglikanizm, antytrynitaryzm, socjanizm. Wszystkie te religijne nurty nie były zabronione w Rzeczypospolitej, która stała się jednym z unikalnych przykładów religijnej tolerancji. Z kolei, religijna otwartość popchnęła do zaostrzenia się konkurencji pomiędzy protestantami, katolikami i prawosławnymi. Idee protestanckiego rodowodu znalazły wielu zwolenników zarówno w Koronie jak i w WKL i na ukraińskich terytoriach. Widać to po tym, jak rozpowszechniała się sieć protestanckich placówek edukacyjnych i jak wiele szlachty zostało protestantami. Religijna otwartość doprowadziła też do takiego zjawiska jak konwersja religijna.
Konwersja religijna – zmiana wiary, przejście na inne wyznanie lub religię.
Jako dobry przykład może służyć rodzina kniazia Konstantego Wasyla Ostrogskiego, niekoronowanego króla Rusi.
Konstanty Wasyl Ostrogski (1526-1608) – ruski (ukraiński) kniaź, postać wojskowa, polityczna, kulturalna i religijna, magnat. Wokół książęcej rezydencji w Ostrogu powstał krąg (akademia) słowiańskich i greckich uczonych, publicystów, teologów, gdzie w 1576 r. rozpoczęła działalność Akademia Ostrogska.
Sam kniaź Konstanty trzymał się prawosławia, jego żona Zofia Tarnowska była katoliczką, a dzieci zachwycały się protestanckimi nowinkami, nawróciwszy się ostatecznie na katolicyzm. Połączenie w jednej rodzinie kilku różnych religii stało się wyróżnikiem ówczesnego społeczeństwa, przy czym nie niszczyło to rodzin i nie dzieliło ich na wrogie obozy. Inaczej stało się w Zachodniej Europie, która rozpadła się na grupę państw, popierających tron papieski, czyli katolicyzm i zwolenników protestantyzmu, co w konsekwencji przerodziło się w tak zwaną Wojnę trzydziestoletnią 1618-1648: po jednej stronie walczyły kraje katolickich Habsburgów (Hiszpania, południowe Włochy, większa część Europy środkowej), po drugiej protestanckie księstwa Niemiec, Szwecja i Czechy.
Starcia wojskowe zostały spowodowane między innymi przez działania, które wypracował kościół katolicki czyli tak zwaną Kontrreformację, inaczej Katolicką reformę. Te działania, uchwalone na soborze Trydenckim w 1544-1563 roku przewidywały zwiększenie wpływu na wiernych dzięki książce drukowanej, poprzez edukację i przez aktywizację misjonarskich starań. Na kilka lat przed tym w 1540 roku Papież Paweł III zatwierdził stworzenie nowego zakonu, na wpół otwartego typu – Towarzystwa Jezusowego i właśnie jemu Sobór Trydencki powierzył misję reformowania edukacji.
Pieczęć Towarzystwa Jezusowego (zakonu jezuitów). Chrystogram "IHS" to pierwsze trzy litery "IHΣOYΣ", które po grecku wymawia się jako "Jezus".
Jezuici, członkowie Towarzystwa, fantastycznie uporali się z tym zadaniem, tworząc w całej Zachodniej Europie sieć własnych placówek edukacyjnych jako przeciwwagę do protestanckich. Sukcesowi sprzyjało też to, że jezuickie szkolnictwo opierało się na unowocześnieniu metodyki nauczania, co dziś nazywa się „rewolucją edukacyjną”. Mowa o wprowadzeniu tak zwanego „szkolnictwa humanistycznego” z uporządkowanym, w odróżnieniu od poprzedniego bezsystemowego, cyklem dyscyplin. Nauczanie rozpoczynało się od klas gramatyki, gdzie nauczano łaciny, potem uczeń przechodził do tak zwanych klas humanistycznych, gdzie studiował poetykę i retorykę, czyli wychowywano go na człowieka, który potrafił przekonywać, natomiast na tych, którzy ze względu na zdolności nadawali się do wyższego intelektualnie kształcenia, czekały studia wyższe (studia superiora) – klasy filozofii i teologii. Za credo jezuickiej oświaty służyły aforyzmy Erazma z Rotterdamu, jak na przykład: „Ludźmi się nie rodzimy, a stajemy się nimi dzięki wychowaniu”, „Tylko rozum czyni człowieka człowiekiem”, „Głupota jest największą zgubą dla człowieka”, „Natura nikomu nie jest poddaną, ale można jej pomóc”.
Wedle takiego wzorca w Rzeczypospolitej i w szczególności na ukraińskich terenach zaczęły działać też szkoły protestanckie. To miało ważne znaczenie dla ówczesnej ukraińskiej codzienności, ponieważ zwiększało liczbę ludzi piśmiennych. Przy tym zakłady edukacyjne i jezuitów i protestantów nie zapominały o wyższym celu – nawróceniu młodego człowieka na „właściwą” wiarę. Towarzystwo Jezusowe miało w tej materii największe sukcesy, w końcu do jezuickich szkół przyjmowano młodzieńców różnej wiary i nie narzucano im wprost katolicyzmu, jednak po zakończeniu nauki wielu wychowanków, zwabionych intelektualną otwartością Towarzystwa stawało się katolikami. Alarmujący odpływ prawosławnych do innych religii utrwala pamflet Trenos Melecjusza Smotryckiego, który ukazał się drukiem w Wilnie w 1610 roku: autor opłakiwał to, jak wielu ludzi porzuciło swoją starożytną Cerkiew i stało się innowiercami.
Cerkiew prawosławna okazała się nie być gotowa na konkurencję i mimo wszystko nie udało jej się przystosować ani do brackiego ruchu parafian, ani do brackich szkół. Tak więc w latach 90. XVI w. kilka cerkiewnych eparchii zadeklarowało zgodę na wstąpienie w unię cerkiewną z Tronem Rzymskim, postrzegając to jako drogę do otrzymania równych z katolikami praw i jako na obronę przed kontrolą bractw parafialnych. Chodziło właściwie o Kontrreformację wedle katolickiego wzorca i jako narzędzie wykorzystywano tu unię kościelną. Unia została zawarta w Brześciu 1596 roku, co stało się wydarzeniem spornym, ponieważ w Brześciu jednocześnie zebrały się dwa kościelne sobory. Jeden na czele z metropolitą Michałem Rahozą i kilkoma biskupami ogłosił stworzenie nowej Unii cerkiewnej, którą uznał król Rzeczypospolitej, a drugi, na którego czele stał kniaź Konstanty Wasyl Ostrogski i przedstawiciel patriarchy Konstantynopola, uznał głosami ihumenów szeregu ławr sobór unicki za nieważny i zadeklarował wierność prawosławiu. Wydawało się, że Ruś podzieliła się na dwa obozy – zwolenników i przeciwników unii. Ten podział zrodził długi ciąg publikacji drukowanych, w których debatowano, czy papież rzymski ma prymat nad zwierzchnikami innych Kościołów, kto jest winien rozpadowi chrześcijaństwa na Wschodnie i Zachodnie w XI wieku i czy prawomocna jest nowa unia, zawiązana w Brześciu. Zgodnie z warunkami Unii Brzeskiej zachowywane były wszystkie obrzędy Cerkwi Prawosławnej, natomiast jej hierarchowie nie podlegali patriarsze w Konstantynopolu, ale papieżowi. Na pierwszy rzut oka, był to wariant kompromisowy, ale nie poparł go kniaź Konstanty Wasyl Ostrogski, który proponował nieco inny projekt unii i to, że stanowisko ambitnego kniazia nie zostało wysłuchane zaszkodziło realizacji idei unii, którą malowano w 1596 roku.
Zgodnie z uchwałą króla, Cerkiew prawosławna, która nie przyłączyła się do unii znalazła się poza prawem. W takiej sytuacji znalazła się Ławra Kijowsko-Pieczerska, Lwowskie bractwo i liczne bractwa w innych miastach – w Łucku, Włodzimierzu itp. Ich walka o przetrwanie, opór wobec unijnych hierarchów doprowadziły do zmian jakościowych w życiu całej Cerkwi Prawosławnej. Pod koniec XVI wieku cerkiewni intelektualiści opublikowali w Ostrogskiej drukarni kilka prac skierowanych przeciwko katolicyzmowi i unii, jak na przykład Klucz Królestwa Niebieskiego Herasyma Smotryckiego (1587), Książka o jedynej prawdziwej prawosławnej wierze Wasyla Surazkiego (1588) Apokrysys Chrystofora Filaleta (1597) w którym udowadniano, że unia jest zgubna dla „miłości i zgody” między Rusinami i Polakami i że „prawdziwa” jest tylko cerkiew Wschodnia. Nową kartę w historii ukraińskiego prawosławia rozpoczęło założenie na początku XVII wieku drukarni w Ławrze Kijowsko-Pieczerskiej. Pierwsze prace, które stąd wyszły Czasosłow (1616), Anfologion (1619) i Homilie świętego Jana Chryzostoma na 14 listów Świętego Pawła Apostoła (1623) – stały się ważnym krokiem na drodze do wzmocnienia prawosławnej nauki. W zamieszczonych tu przedmowach prawosławnym wyjaśniano doktrynę, istotę Cerkwi, do której należeli i obecność w nich świętych. Oto w taki sposób przez słowo drukowane prawosławni zaczęli stosować w praktyce instrumentarium Kontrreformacji.
Następnym krokiem na drodze do samookreślenia się stał się sojusz z elitą kozacką. Hetman Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny, z pochodzenia prawosławny ruski szlachcic, korzystając z przyjazdu do Kijowa jerozolimskiego patriarchy Teofana, w październiku 1620 roku wymógł, żeby Teofan w tajemnicy wyświęcił Hioba Boreckiego na metropolitę.
Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny (1570-1622) – ukraiński działacz polityczny, prawosławny szlachcic, hetman kozacki rejestrowy, wódz Siczy Zaporoskiej. Organizator udanych kampanii Kozaków Zaporoskich przeciwko Chanatowi Krymskiemu, Imperium Osmańskiemu i Imperium Moskiewskiemu. Patron bractw prawosławnych i opiekun szkół brackich.
Od tego wydarzenia rozpoczęła się nowa faza historii cerkwi prawosławnej, wtedy jeszcze nie uznanej przez króla, ale samo pojawienie się metropolity zapowiadało unormowanie się życia cerkiewnego z włączeniem takich nowych zjawisk kultury drugiej połowy XVI i początku XVII wieku jak rewolucja edukacyjna, wydawanie ksiąg i konkurencja wiar. Te przełomowe procesy wymagają dokładniejszego komentarza i zostaną omówione w kolejnych wykładach.
Podsumowując przegląd ukraińskiej kultury XIV – początku XVII wieku, jeszcze raz przypominam, że w tym czasie siłą zmian politycznych na początku kultura ta rozwijała się jako kontynuacja tradycji doby Rusi Kijowskiej, ale z czasem zaadaptowała się do nowych kulturalnych impulsów, które przychodziły z Zachodu – drukowanej książki i nowych edukacyjnych potrzeb. Pojawienie się człowieka nowego typu, który podróżuje w celu samodoskonalenia się w rzemiośle i zdobywania wykształcenia, również odegrało swoją rolę. Ówcześni Ukraińcy odkrywali dla siebie świat jako splot różnych doświadczeń i to wyraźnie kontrastowało z czasami Rusi Kijowskiej, kiedy podróż (na przykład ihumena Daniela do Ziemi Świętej) postrzegana była jako cierpienie i próba: od teraz stało się to narzędziem poznawania świata, co jakościowo odróżniało człowieka tamtego czasu, od pielgrzyma poprzedniej doby. Trudno przecenić też rozpowszechnienie się druku. Chociaż drukowano w Ukrainie niewiele, pojawiła się czytelnicza wspólnota, której nastrojami można było manipulować. Wreszcie taka nowość jak konkurencja religii doprowadziła w efekcie do kształtowania się świadomości prawosławnego narodu ruskiego, który stanie się trzecim w Rzeczypospolitej obojga narodów, czyli polskiego i litewskiego, kładąc podwaliny pod umocnienie się osobnej tożsamości w nadchodzących XVII-XVIII wieku.