W orbicie cywilizacji chrześcijańskiej: ukraińska kultura doby Rusi Kijowskiej (od X do początku XIII wieku)
W roku 988 książę Włodzimież Światosławowicz „ochrzcił” Ruś. Wydarzenie to zmieniło kierunek rozwoju historii i kultury Rusi Kijowskiej. Jak chrześcijaństwo zakorzeniało się na tutejjszych ziemiach? Co nowego pojawiło się w ówczesnym szkolnictwie, rodzajach i metodach komunikacji, życiu duchowym, kulturze artystycznej, a także na polu polityczno-prawnym państwa staroruskiego? Jaka była struktura społeczna, obowiązki, prawa i wolności ludu ruskiego? Jaki był status społeczny ruskich kobiet? W końcu czy wpływy Bizancjum były jedynymi, które oddziaływały na ówczesną przestrzeń kulturową Rusi Kijowskiej? O tym i trochę więcej dowiedzą się Państwo z wykładu Jarosława Zatylyuka.
Dzień dobry, szanowni państwo! Nazywam się Jarosław Zatyliuk, jestem doktorem nauk historycznych, wykładowcą Uniwersytetu Narodowego „Akademia Kijowsko-Mohylańska”, a także pracownikiem Muzeum Historycznego oraz Instytutu Historii Ukrainy.
Dziś porozmawiamy o ukraińskiej kulturze czasów istnienia Rusi Kijowskiej, a dokładniej o okresie, w którym Ruś przyjmuje chrzest i pierwszych kilku stuleciach po nim. Podczas wykładu omówimy, co zmieniło się po chrzcie i dlaczego jest to ważne w kontekście dalszego rozwoju kultury ukraińskiej w ciągu tysiąca lat. Będziemy mówić zarówno o ludziach Rusi Kijowskiej: jaki był ich światopogląd, jakie codzienne zajęcia, czym zajmowali się kniaź i jego słudzy, czym inni ludzie oraz duchowni; jak i szerzej – o tym jakie były ówczesne priorytety kulturalne.
Poprzedni wykład zakończył się tym, że Słowianie na Dnieprze wykształcili twór polityczny i oznaką tego było nie tylko pojawienie się grodów, wojska i kniaziów-władców, ale też pogańska reforma kniazia Włodzimierza – jego próba uporządkowania i zunifikowania odmiennych od siebie plemion w jakąś jedną całość. Po tej nieudanej próbie kniaź przyjął chrzest. Jaki był przebieg wydarzeń – opowiada latopis, odmalowując scenę wyboru wiary, w której kniaź wybiera między różnymi konfesjami, różnymi strategiami. Ostatecznie, jak wiadomo, nawraca się na wiarę grecką – chrześcijaństwo z Bizancjum. Ochrzczenie kniazia, a potem jego żony, potem Kijowian, a potem całej Rusi latopis przedstawia jako stosunkowo szybki proces, chociaż tak naprawdę, i będziemy jeszcze do tego wracać, rozciągnęło się to na kilka stuleci, a w niektórych miejscach chrystianizacja trwała nawet po tym, jak Ruś padła pod uderzeniem Batu-chana. Chrzest Włodzimierza – to przejaw i dowód konstytuowania się tworu politycznego, w którym wspólna wiara stworzyła podstawę dla światopoglądu, ideologii i praktyk ludności wielkich terytoriów, połączonych wokół czegoś wspólnego, co mogło trzymać razem Kijów, Nowogród, Psków, Połock, Halicz i tak dalej. Nie na darmo oznaki konstytuowania się państwowości wiąże się z kniaziami-chrzcicielami. Księżna Olga, babcia Włodzimierza, która jak wiadomo osobiście przyjęła chrzest, jako pierwsza wprowadziła specjalne punkty poboru daniny i tym samym zapoczątkowała proces unifikacji. Kniaź Włodzimierz to kontynuował i jego chrzest stał się nie tylko przełomowym faktem historii wewnętrznej, ale i aktem, który umieścił Ruś w orbicie cywilizacji chrześcijańskiej. Nie na darmo metropolita Iłarion w Słowie o Prawie i Łasce, wygłoszonym w Soborze Sofijskim, jak się przyjmuje, w połowie XI wieku, twierdził, że po chrzcie Ruś stała się, cytując jego słowa, „widzialna i słyszalna we wszystkich krajach świata”, czyli dowiedziano się o niej i zaczęto traktować ją jak równą.
Słowo o Prawie i Łasce – pierwszy znany zabytek literacki Rusi, traktat teologiczny wychwalający czyny księcia Wołodymyra Chrzciciela i jego syna Jarosława Mądrego. Uważa się, że dzieło powstało z okazji konsekracji Soboru Sofijskiego lub uroczystego kazania metropolity Iłariona; zostało napisane w latach 1037-1050.
Wracając do zmian i wagi chrztu, trzeba dodać kilka uwag do źródeł, z których o nim wiemy. Chrzest wyznacza początek kultury piśmienniczej. O ile dotąd kultura Słowian była przedpiśmienna i o nich samych dowiadujemy się tylko dzięki zewnętrznym, szczególnie bizantyjskim, źródłom, to od tego momentu opieramy się na kulturze piśmiennej, która zaczęła kształtować się w samej Rusi, porządkując sprawy państwowe i porządek świata. My historycy i historycy kultury, otrzymujemy ważną warstwę tekstów, dzięki którym możemy mówić o ówczesnych ludziach. Co to za teksty? Latopisy, żywoty, Pateryk Kijowsko-Pieczerski, dopiero co wspomniane Słowo o Prawie i Łasce Iłariona, szereg pouczeń metropolitów w stylu nowogrodzkiego zabytku Pytania Cyryka, kazania Kijowskiego metropolity Klemensa Smolatycza i Cyryla Turowskiego i tak dalej – to wszystko oryginalne zabytki piśmiennictwa.
Lavrentiewski Latopis
Latopis – dzieło, w którym historia jest opowiadana jako opis wydarzeń rok po roku; gatunek i sposób pisania o przeszłości Rusi od XII wieku. Pierwszy latopis – „Opowieść o minionych latach” – został spisany w 1113 r. w Kijowie przez hegumena (opata) klasztoru Wydubyckiego Sylwestra.
Pateryk Kijowsko-Pieczerski – zbiór opowiadań o mnichach z klasztoru kijowsko-pieczerskiego, założonego w połowie XI wieku. Prototyp pateryka powstał w XIII wieku na podstawie korespondencji biskupa włodzimiersko-suzdalskiego Szymona (†1226) z mnichem z klasztoru kijowsko-pieczerskiego Polikarpa. Na przestrzeni wieków zbiór był uzupełniany i redagowany.
I jeśli czytamy latopisy, to sama Ruś jako państwo i jako wycinek historii wydaje się nam splotem różnych powiązań książęcej rodziny. W centrum uwagi latopisarza znajdują się wojny kniaziów i konflikty między członkami kniaziowskiej rodziny, dlatego my czytelnicy mamy wrażenie, jakby opowiadano nam bardzo szczegółowo o wydarzeniach, podczas których latopisarz stał prawie że za kulisami, obserwując sprzeczki kniaziów, czy też widział jak księżna Olga jeździła do Konstantynopola i rozmawiała z imperatorem albo słyszał co kniaź Jarosław Mądry powiedział swoim synom przed śmiercią. Jednak takie wrażenie jest złudne, tak naprawdę pisał to mnich-skryba wedle własnych interpretacyjnych zasad – i właśnie to stanowi pierwszy dystans, który oddala nas od tekstów Rusi Kijowskiej.
Drugi dystans – to tysiąc lat, czasy, kiedy panował inny sposób pisania o przeszłości i jej bohaterach, uwarunkowany ówczesnymi kanonami. Na przykład, kiedy czytamy o tym jak księżna Olga jeździła do Konstantynopola, jak rozmawiała z imperatorem, jak go przechytrzyła, żeby nie wyjść za niego za mąż i jak się ochrzciła – to jest to parafraza biblijnej fabuły opowieści o królu Salomonie i królowej Sabie.
Cesarz Konstantyn VII Porfirogeneta przyjmuje księżniczkę Olgę w Konstantynopolu. Chrzest. Miniatura z Kroniki Radziwiłłów.
Kiedy czytamy o zniszczeniu Kijowa przez Batu-chana w 1240 roku, jakoś w grudniu na dzień świętego Mikołaja, to może się nam wydawać, że latopisarz tam był, że widział to i dokładnie opisał. Tak naprawdę opowieść o zniszczeniu Kijowa została stworzona trzy lub cztery dziesięciolecia później, przy czym przez jednego z redaktorów latopisu Halicko-wołyńskiego, który kończył kolejną redakcje, oczywiście, w Chełmie. Co do opisu zniszczenia cerkwi Dziesięcinnej, to jest to tak naprawdę oparte na historii zniszczenia Świątyni Jerozolimskiej przez imperatora rzymskiego w I wieku naszej ery.
Cerkiew Dziesięcinna. Rekonstrukcja Jurija Asejewa
To znaczy, że latopisarz opowiadał o wydarzeniu w taki sposób, w jaki było przyjęte opowiadać. Dlatego też, jego latopis kierowany był do człowieka dobrze obeznanego z tekstem Pisma Świętego i z tekstami bizantyjskich autorów, z których zapożyczony był wzorzec. Z drugiej strony, właśnie taki sposób opowieści o ziemskich wydarzeniach był uwarunkowany światopoglądem mnicha-skryby, który postrzegał życie ziemskie jako ruch ku wieczności: doczesne życie człowieka jest tymczasowe, to przygotowanie do życia wiecznego, do Sądu Ostatecznego. Zgodnie z tym, każde wydarzenie, każdy uczynek kniazia, czy grupy osób miał przypominać tę czy inną historię ze Starego albo Nowego Testamentu, ponieważ życie doczesne – to tylko przygotowanie do życia po śmierci. To właśnie jest jednym z głównych, podstawowych parametrów, które należy brać pod uwagę, zwracając się do tekstu latopisu i analizując na jego podstawie konkretne wydarzenia.
Jeszcze jedna trudność, jeśli chodzi o dobę Rusi Kijowskiej, polega na skrajnie małej ilości tekstów i dokumentów. Oczywiście, z jednej strony jest to spowodowane utratą materiałów w licznych wojnach. Jednak z drugiej strony mamy przed sobą efekt powolnego rozpowszechniania się kultury piśmiennej na Rusi. Dla porównania: archiwum miasta Lucca we Włoszech z okresu między XII-XIV wiekiem obejmuje mniej więcej 30 tysięcy dokumentów, a po całych dwóch stuleciach istnienia Rusi – zaledwie 23 akty i kilka redakcji latopisów: redakcja początku XII wieku, znana jako Powieść lat minionych, Latopis Kijowski z XII wieku i Latopis Halicko-Wołyński z XIII wieku, stworzony w Chełmie i jeszcze Włodzimiersko-Suzdalskie latopisy XIII i początku XIV wieku. Oto i cały masyw źródeł którymi posługują się historycy, dlatego nieprzypadkowo historia Rusi w badaniach dwóch ostatnich stuleci to jeden z najbardziej dyskusyjnych tematów.
O chrystianizacji, którą uważa się za proces włączania Rusi do cywilizacji chrześcijańskiej zawsze mówi się jako o ważnej zmianie. Czym się to konkretnie przejawiało? Po pierwsze, pojawiła się nowa warstwa społeczna – duchowni, którzy drogą zakazów i pozwoleń nauczali ogół społeczeństwa i konkretne osoby o nowych wartościach, nowych ideach.
Duchowieństwo. Rekonstrukcja.
Z chrystianizacją łączy się ostateczne ukonstytuowanie się władzy kniazia jako najważniejszej osoby od której zależy dobro społeczeństwa. Nowa społeczna warstwa – duchowni – zależą bezpośrednio od kniazia, ponieważ ta, czy inna świątynia istnieje na jego koszt; kniaź wpływa też na wybór ihumena klasztoru oraz nominację biskupów. Sama struktura cerkiewna, czyli pierwsze biskupstwa założone na Rusi, była ściśle zależna od kniazia Włodzimierza i jego woli. W Kijowie pojawił się metropolita, dla którego wybudowano sobór katedralny – na początku Cerkiew Dziesięcinną, a z czasem Sobór Sofijski. W wielkich miastach Nowogrodzie i Czernihowie powstają pierwsze biskupstwa. Oprócz tego z ludźmi Cerkwi związane jest to co my nazywamy kulturą piśmienną. Dzięki rozpowszechnieniu się alfabetu, który wprowadzili dla Słowian jeszcze w IX wieku Cyryl i Metody, pismo przenika do praktyki władzy państwowej i komunikacji. Później to właśnie ludzie Cerkwi tworzyć będą teksty, z których znamy Ruś Kijowską: latopisy, dokumenty i utwory hagiograficzne takie jak żywot Teodozjusza Pieczerskiego, a także kazania Metropolity Kijowskiego Klemensa Smolatycza i Cyryla Turowskiego.
Przejdźmy do tego, co nowego w życie człowieka doby Rusi Kijowskiej wniosła chrystianizacja. Przede wszystkim ludzie Cerkwi wprowadzili nową filozofię życia. Chodziło o to, że ziemskie życie człowieka to tylko przejściowy etap do życia wiecznego, dlatego każdy człowiek miał spełniać dobre uczynki, stosować się do przykazań i być przyzwoitym chrześcijaninem. Nowa moralność, nowy kod zachowań zaszczepiany był zarówno prostemu człowiekowi, czy szeregowemu drużynnikowi, jak i samemu kniaziowi. Dlatego symboliczne są opowieści latopisu, czy też pasaże z żywota kniazia Włodzimierza o tym, jaki był Włodzimierz-poganin przed chrztem – okrutny wojownik i kobieciarz, i jaki stał się po chrzcie – nie wyruszał na wyprawy, oddawał dzieci na „naukę w księgach”, budował świątynie, nadawał Cerkwi prawa. Wszyscy kolejni kniaziowie będą to powtarzać i ich opis będzie odnosił się do stopnia chrześcijańskiej pobożności. Jarosław Mądry dbał o piśmiennictwo i wybudował Sobór Sofijski, jego potomków oceniano z perspektywy trzymania się etyki chrześcijańskiej, relacji między braćmi i posłuszeństwa wobec starszego brata. Nowa filozofia życia została bezpośrednio zwizualizowana w nowej świątyni. Człowiek, który przychodził do świątyni otrzymywał naoczny komunikat o tym, na jakim świecie i po co żyje, czy oglądając świątynię podczas liturgii, czy biorąc udział w nabożeństwie, przy modlitwie. Szczególnie ważne było to dla ludzi niepiśmiennych, których co oczywiste było w chwili chrztu Rusi wielu. System dekoracji świątyni za pomocą fresków i mozaiki informował o ustanowionej przez Boga konstrukcji świata; w centralnej kopule przedstawiony był Chrystus Pantokrator z otwartą księgą, w niższej partii – czterech ewangelistów, ludzi którzy opisali historię Chrystusa.
„Chrystus Wszechmogący” (Chrystus Pantokrator). Główna kopuła Soboru Sofijskiego.
Jeszcze niżej mieściły się postaci dwunastu apostołów i przedstawienia historii z ewangelii: Czterdziestu męczenników z Sebasty i święci związani z tekstem Nowego Testamentu, a poziom niżej – ci, czy inni bohaterowie ze Starego i Nowego Testamentów.
W ten sposób człowiek otrzymywał pełny zbiór prawd o tym, czym jest jego ziemskie życie, a czym życie duchowe, którego ma pragnąć. Na wyjściu z Soboru Sofijskiego odwiedzający widział scenę Sądu Ostatecznego – czyli tego, czego człowiek musi się bać, co jest imperatywem i prowadzi do prawidłowego zachowania. To samo sugerował też latopisarz, opisując wydarzenia – jak bardzo kniaź jest lub nie jest bogobojny i co dalej czeka tego, czy innego człowieka. Oczekiwanie na Sąd Ostateczny, który był wizualnie przedstawiony w świątyni i słownie w kazaniu duchownego wpływało na wyobrażenie o tym jak godzi się zachowywać – być hojnym wobec sług i ubogich, stosować się do nauk duchowych i postów, żenić się nie w sposób pogański porywając dziewczynę, a poprzez cerkiewny sakrament. Nowa chrześcijańska moralność wpływała też na zachowanie samego kniazia. O ile wcześniej uważano go za dostojnego władcę dzięki zwycięskim wyprawom, to od teraz „dobry kniaź” – to wprawny zarządzający ludźmi i sprawiedliwy władca.
Kniaź Włodzimierz poznaje wiarę Chrystusa.
Następny aspekt związany z chrześcijaństwem to kształtowanie się kultury piśmienniczej, ponieważ człowiekiem uczącym pisma stawał się duchowny. Latopis zawiadamia, że Włodzimierz posyłał dzieci na „naukę w księgach” – najprawdopodobniej chodziło o nauczanie gramoty przez duchownych. W ten sposób stopniowo ludzie oswajali nowy sposób przekazywania i zbierania informacji. Z kodeksu prawa z XI wieku Prawda Ruska dowiadujemy się o istnieniu pisarza, który towarzyszy urzędnikowi kniazia.
Ruska Prawda. Najwcześniejsza kopia rękopisma jako część Nowogrodzkiej Księgi Kormczej z lat 1280-x.
To niewątpliwie też gramoty brzozowe, czyli listy pisane na korze brzozowej od jednego kupca do drugiego, czy od danego człowieka do swojego duchownego. Pokaźna ilość znalezionych gramot brzozowych jest wskaźnikiem rozpowszechniania się kultury piśmiennej.
Gramota chłopca Onfima. Nowogród, 1240-1260.
W latopisie czytamy, że kniaziowie wymieniali się wiadomościami, czyli z upływem czasu takie wiadomości stały się jakimś rodzajem dokumentu pisanego, choć dotąd komunikacja odbywała się ustnie – za pomocą przekazywania informacji przez posłańca od jednego kniazia do drugiego. Wreszcie w opisie wydarzeń z XIII wieku trafiamy już na bezpośrednie wzmianki o dokumentach pisemnych, wedle których kniaziowie siadali do pisania gramoty i zatwierdzali umowę ucałowaniem krzyża.
Przy tym chrystianizacja to nie tylko piśmiennictwo, ale i edukacja/piśmiennictwo, które my nazywamy wysoką intelektualną kulturą. Jej główny masyw tekstowy od XII do połowy XIII wieku składa się przeważnie z tłumaczeń kazań świętych ojców i bizantyjskich kanonicznych nakazów. Tym na przykład jest Izbornik Światosława z 1076 roku – zbiorem przetłumaczonych kazań i sentencji, przy tym nie jest on głębokim przyswojeniem tekstu bizantyjskiego, czy antycznego autora. Dlatego omawiając wysoką intelektualną kulturę Rusi, która narodziła się po chrzcie, trzeba pamiętać, że to przede wszystkim kultura tłumaczeń, która, co więcej, powstawała za bułgarskim pośrednictwem. Na przykład wcześniej wspomniany Izbornik Światosława i większość Bizantyjskich Kronik, które rzekomo czytał latopisarz, zostały stworzone w Bułgarii, a na Rusi tylko przepisane. Nasze klasyczne wyobrażenie o kniaziu Jarosławie, który nakazał, zgodnie z latopisem, przetłumaczyć księgi z greki na język słowiański, jest dość niepewne, bo w oryginale to zdanie brzmi tak: „і прекладаше од грек на словянский язик” co dosłownie znaczy: i przenieśli od Greków do Słowian. Lingwiści nazywają to miejsce hapaksem – niefortunnie sformułowaną frazą i wyjaśniają, że chodzi o to, że coś przewieziono od Greków do Słowian. Najwyraźniej chodziło o bułgarskie tłumaczenia, które przeszły od Greków do Słowian i które na Rusi były przepisywane. W XV wieku do tej frazy dopisano: прекладаше од греческого язика на словянский язик” [przetłumaczone z greckiego na język słowiański], ale to późniejsza luźna wstawka, której nie przyjęliśmy krytycznie i piszemy dziś w książkach z historii kultury, że kniaź Jarosław miałby rzekomo założyć szkołę tłumaczeń. Chodziło raczej o przepisujących księgi – oczytanych ludzi, którzy kopiując dopełniali nieco oryginał własnymi rozważaniami – których i tak było bardzo mało. To na przykład autor Słowa o Prawie i Łasce metropolita Iłarion, to metropolita Klemens (Kłym) Smolatycz, to Cyryl Turowski. Ruś potrzebować będzie jeszcze wiele czasu żeby stworzyć własne utwory, dorównujące bizantyjskim, a to dopiero zjawisko i rezultat kolejnych XIV-XVI wieków.
Kiedy mówimy o zmianach, przyniesionych przez chrystianizację to oczywiście musimy pamiętać, że nie chodzi o szybką reformę, w której ludzie budzą się rano ze świadomością nowej wiary i nowych wartości. Dziś oczekujemy od dowolnej reformy, że zostanie wprowadzona szybko i bezboleśnie, ale w praktyce wiemy, że tak naprawdę i długo to trwa, i towarzyszy temu szereg trudności. Z chrystianizacją sprawy były jeszcze trudniejsze. Poganie musieli właściwie wywrócić swoje życie do góry nogami, wyrzekając się tego, czego uczyli ich ojcowie. Dlatego nie mogło się to stać w jednej chwili, jak opisuje to metropolita Iłarion w Słowie o Prawie i Łasce, kiedy to rzekomo wszyscy Rusini chętnie poszli do cerkwi, zapomniawszy o swoich idolach. Zresztą przypomina o tym nawet opis chrztu Włodzimierza, gdzie opowiada się jak Kijowianie płakali nad zrzuconym z góry idolem, który wynurzał i wynurzał się ponad toń Dniepru, a z czasem na tym miejscu zbudowano Wydubicki monastyr,. od słowa „wydubaty” – czyli „wynurzać”. Innym świadectwem tego, jak długo i z jakim trudem zachodził ten proces jest informacja w latopisie o wydarzeniach aż z końca XII wieku – o wołchwach. Jeszcze jednym przykładem jest wzmianka w redakcjach cerkiewnego statutu XIV-XV wieku o „diablich zabawach”, które należało wyplenić. Dlatego, chociaż Ruś została ochrzczona w X wieku, to obecność pogańskich zabaw niepokoiła Cerkiew jeszcze pięć stuleci później, w końcu zmiany światopoglądowe nie są natychmiastowym lecz długotrwałym procesem. Wprowadzając nowe doktryny i dbając o ich realizację, ludzie Cerkwi szli na wiele ustępstw, żeby społeczeństwo stopniowo się przystosowywało: na przykład kary za wykroczenia nie były takie surowe, jak w Bizancjum, a na wiele rzeczy duchowni po prostu przymykali oczy.
A teraz przejdźmy do omówienia warstw społecznych Rusi. Oczywiście należy zacząć od Kniazia. Jak go sobie obecnie wyobrażamy? Wpływają na nas współczesne stereotypy, wedle których kniaź-władca prowadzi uporządkowany tryb życia, jego „praca” – to wydawanie rozkazów we właściwy sposób i dbanie o ich realizację. Tak naprawdę wszystko było znacznie trudniejsze. Na przykład Konstantyn Porfirogeneta w swoim traktacie O zarządzaniu państwem opisuje czym zajmował się kniaź Światosław, ojciec Włodzimierza.
Konstantyn VII Porfirogeneta (905-959) – cesarz bizantyjski.
Przez pierwszą połowę roku jeździł zbierając daninę, a drugie pół roku ją wydawał i dzielił zebrane fundusze między podwładnych. Wszystkie fazy tego procesu pełne były niebezpieczeństw. To na kniazia napadali Pieczyngowie, to przeciw niemu powstawało któreś plemię i wtedy groziła mu śmierć, która spotkała jego ojca kniazia Igora. Czym od tego różniła się codzienność kniazia-chrześcijanina? O tym możemy sądzić dzięki kniaziowi Włodzimierzowi Monomachowi, spokrewnionemu z bizantyjską rodziną imperatorską: jego matka była bizantyjską księżniczką i Monomach po części przeniósł na Ruś początku XII wieku model zachowania bizantyjskich władców. Zostawił po sobie autobiografie – jak i każdy porządny bizantyjski władca, w której opisał swoje doświadczenie dla pouczenia potomnych.
Tekst Monomacha jest znacznie prostszy niż traktat imperatora Konstantyna Porfirogenety, ale i ważniejszy dla praktycznego użytku. Została w nim opisana gęsta codzienność człowieka, który wstaje wcześnie rano, zarządza swoimi sługami, zajmuje porządkowaniem spraw, wyrusza na wyprawy. Całe życie Monomacha od kiedy skończył szesnaście lat to właściwie wyprawy wojskowe: albo tam, dokąd posłał go kniaź kijowski, albo tam, dokąd zobowiązany był się udać zgodnie z umową z innymi kniaziami. Przy tym raz po raz zmienia się miejsce w którym kniaziuje: to Rostów, Nowogród, Perejasław, Czernihów, Kijów – przed nami ciągła dynamika przemieszczania się „wędrownego kniazia”. W związku z tym, nie istnieje stałe miejsce książęcego dworu: jego aparat urzędniczy przemieszcza się wraz z nim. Codzienne zajęcie kniazia to wojna, Monomach wspomina kilka dziesiątków wypraw, zaczynając od szesnastego roku życia. Drugim sposobem spędzania czasu są polowania, z których kniaź, co do zasady, wraca z licznymi urazami: Monomach opisuje, jak uderzył go jeleń, uszkodziwszy żebra, jak spadł z konia i długo leżał, tracąc przytomność.
Właściwie mamy przed sobą dwa rodzaje działalności – wojna i polowania, obydwa niebezpieczne. Poza tym, przez jakąś cząstkę dnia kniaź zajmuje się zarządzaniem i sądzeniem, wysłuchując urzędników i wydając rozporządzenia. Wreszcie, wedle tekstu, Monomach bierze udział w cerkiewnym nabożeństwie. Jak widzimy, mamy przed sobą człowieka bez życia osobistego, który albo jest w ciągłym niebezpieczeństwie, albo jest stale zajęty zarządzaniem swoimi ludźmi, a otoczenie oczekuje od niego sukcesów. W końcu kniaziowscy służący zależą od jego wojskowych talentów: jeśli jego wyprawa będzie udana i zdobędzie on fundusze oraz niewolników, to część z tego otrzymają też słudzy kniazia – bojarzy i drużyna. Dlatego, chociaż zgodnie z chrześcijańską etyką, kniaź miał być pobłażliwy, pokorny i miłościwy, jednak praktyka życia pokazuje, że przede wszystkim musiał być wojownikiem odnoszącym sukcesy – rycerzem i dowódcą.
Tekst Monomacha kardynalnie różni się od tego, co proponuje w swoim słowie-pouczeniu do niego Kijowski metropolita Nikifor Grek w kazaniu Na Wielki Post. Cerkiewny przywódca nazywa kniaziowanie „majestatycznym tronowaniem”, gdzie kniaź jest dla swoich ziem, jako „dusza i rozum dla ciała”, bo zdaje się na swoje sługi, ciwunów, urzędników i wojewodów, którzy zarządzają społeczeństwem. Monomach, jak widzieliśmy, opisuje absolutnie inny model kniaziowania, związany z warunkami jego życia: już od ukończenia szesnastego roku życia uczestniczy w wyprawach – to na czeskie ziemie, dokąd posyła go ojciec, to na Wiatyczyów i tak dalej, w ten sposób przebywając w strefie ciągłego ryzyka. Dla Bizantyjczyka Nikifora, który przybył z Konstantynopola i brał za wzorzec optykę zrównoważonego życia imperatorów, nijak się to miało do tego, co robił i czym zajmował się Monomach.
Ważnym fragmentem jest to, co można byłoby nazwać „filozofią” zarządzania kniazia i kniaziów. Nam wydawałoby się logicznym, że jeden kniaź jest najważniejszy, a reszta kniaziów to podwładni, czyli że najważniejszy kniaź kieruje Rusią jednoosobowo. Jednak to nie do końca tak. Czytając latopisy, często przekonujemy się, że większość decyzji kniaziowie uchwalali umawiając się między sobą, w celu swego rodzaju kolektywnego sprawowania władzy. Na przykład, wspominany Włodzimierz Monomach przed pochodem na Połowców naradza się z kilkoma kniaziami i omawiają scenariusz działań. To ważne – jednowładztwo właściwe Bizancjum, na Rusi było postrzegane negatywnie i to kulturowo dystansuje ją wobec imperium Bizantyjskiego. Również latopisarz niezbyt przyjaźnie ocenia rządzących jednowładców – takich jak Andrzej Bogolubski, czy Świętopełk Przeklęty: opisani zostali oni krytycznie i za pomocą negatywnych epitetów.
Andrzej Bogolubski – książę włodzimiersko-suzdalski, który w 1169 r. splądrował Kijów i ukradł Ikonę Matki Boskiej z kościoła Borysa i Hleba w Wyszgorodzie.
Niewykluczone, że to pozostałości pogaństwa, kiedy całą Ruś postrzegano jako kolektywną własność książęcego rodu Rurykowiczów. Przed przyjęciem chrześcijaństwa dowolna osoba z rodu Rurykowiczów miała prawo do udziału w rządzeniu. Po chrzcie w obieg wszedł książkowy zwrot o kniaziowskim „udziale”, czyli części tej, czy innej ziemi przynależnej do kniazia zgodnie z prawem urodzenia. To stało się przyczyną tego, że na Rusi nie weszły w życie praktyki specjalnego rytuału objęcia tronu, charakterystyczne dla ówczesnej Europy czy Bizancjum. Nie było ani błogosławieństwa, ani specjalnej liturgicznej procedury, bo po co miała by być, skoro kniaź posiadał i tak naturalne prawo. Omawiając bratobójcze wojny kniaziów, z którymi często kojarzymy historię Rusi, musimy pamiętać, że chodziło o konflikty wewnątrz rodu, a nie o jakąś polityczną decentralizację po to, by Rostów stał się bogatszy od Kijowa, czy od Halicza, a stając się mocniejszym zdecydował uwolnić spod władzy kijowskiego kniazia: tak naprawdę chodziło o porządkowanie rodzinnych spraw. Ruś do końca swojego istnienia, czyli do podbojów Batu-chana, nie wypracowała stabilnego i odpowiadającego wszystkim sposobu sukcesji tronu. Ta zasada starszeństwa, o której pisze latopis (wedle której jakoby głównym kniaziem miał być najstarszy kniaź, a reszta miała być mu posłuszna) to raczej marzenie, ideał, który prawie nigdy nie był przestrzegany. Każde kolejne pokolenia dzieliło władze z bronią w rękach, bo ktoś czuł się pominięty, ktoś chciał mieć więcej ziem itp. A za każdym kniaziem stali bojarzy i drużynnicy, którzy wprost zależeli od pozycji kniazia.
Zgodnie z hierarchią niżej od kniaziów znajdowali się bojarzy, drużynnicy i aparat władzy kniazia, który z czasem rozrastał się, zasilany nowymi urzędnikami – dziesiętnikami, setnikami i tak dalej.
Bojarzy – najwyższy szczebel książęcej gwardii. W latopisach nazywani są „książęcymi ludźmi” lub „najlepszymi ludźmi”. Od połowy XII wieku na niektórych ziemiach ruskich, takich jak Galicja, bojarzy wywierali znaczny wpływ na księcia.
Drużyna książęca – ruskie wojsko, wyższa warstwa społeczna, której obowiązkiem był udział w wojnie i ochrona władcy. Pierwotnym znaczeniem tego pojęcia byli towarzysze, współpracownicy księcia, którzy ostatecznie utworzyli stałą armię książęcą, głównie kawalerię od XI wieku. Byli uzbrojeni we włócznie, miecze, szable, topory, łuki i zbroje ochronne.
Trzeba pamiętać, że chodziło o ludzi, którzy służyli kniaziowi osobiście i byli tym zainteresowani. To nie był obowiązek, wynikający z wasalnego zobowiązania, czyli przysięgi wierności, jak na ówczesnym Zachodzie. Na Rusi natomiast wprawiona na wojnie czy w rządzeniu osoba, która służyła kniaziowi mogła od niego odejść bez żadnych specjalnych procedur i traktowano to jako normę. Dość demonstracyjnym przykładem takich praktyk jest zapisana w latopisie opowieść o kijowskim kniaziu połowy XIII wieku Izasławie Mścisławowiczu, z której dowiadujemy się o zasadach relacji kniazia z podwładnymi. Człowiek Izasława, tysięcznik, kieruje miastem, czyli jeszcze nie istnieje miejski samorząd, który w XII wieku zaczął się już upowszechniać na Zachodzie. Urzędnicy kniazia, tak zwani zaufani poborcy, jeżdżą po terytorium kniaziostwa, przeprowadzając sądy, śledztwa i kary oraz otrzymując za to zapłatę od zainteresowanych osób. Inny interes mieli bojarzy i drużynnicy tego wojska, z którym kniaź chodził na wyprawy: bojarom rozdawał wioski, a drużynnicy zbierali podatki (do gospodarowania jeszcze nie doszło). Tak samo robił Włodzimierz Monomach, który przez długi czas władał to w Rostowie, to w Suzdalu, to w Kijowie, to w Perejasławiu. Kiedy na przykład przenosił się z Perejasławia do Kijowa, szli za nim jego bojarzy i odpowiednio otrzymywali inne ziemskie nadania z których żyli, zbierając podatki. Dlatego to, co utracono na Perejasławszczyźnie kompensowało się tym, co otrzymano na Kijowszczyźnie.
W walce o Kijów Izasław Mścisławowicz był skonfliktowany z Jurijem Długorękim, tym którego uważa się za założyciela Moskwy, chociaż umarł i został pochowany w Kijowie, w cerkwi Spasa na Berestowie. Dla Izasława ta wojna przez pewien czas przebiegała z niespecjalnym powodzeniem i latopisarz relacjonuje, co powiedział kniaź do swoich ludzi. We współczesnym języku brzmiało to tak: jestem wam wdzięczny, bojarzy i wojsko, za to, że wiernie mi służycie, ale miejcie na uwadze, że moje wojskowe szczęście tak czy inaczej wpływa na wasz dobrobyt, dlatego dziękuję tym, którzy będą ze mną szli dalej, a ze swojej strony obiecuję położyć głowę za wasze interesy. Często wspominane w latopisie zwroty „wziąć do serca”, „położyć głowę” – to pojęcia, które określają związek kniazia z jego wojskowym otoczeniem. Wracając do „przemowy” Izasława Mścisławowicza trzeba dodać, że część bojarów od niego odeszła, a część pozostała. Przykłady takiej migracji nie są pojedyncze i to wyraźnie odróżnia Ruś Kijowską od Zachodu, jak i późniejszych praktyk na ukraińskich terenach.
Ważny dla rozumienia związków pomiędzy kniaziem i jego ludźmi jest tekst tak zwanej Supliki Daniela Więźnia. To prośba do kniazia od jednego z kniaziowskich urzędników – Daniela, który popadł w niełaskę i najwyraźniej postanowił przypomnieć o sobie w nadziei na kniaziowską miłość. Z tej żałosnej prośby można wysnuć wnioski o tym jaki miał być sługa wojownik i jaki miał być kniaź, który opiekuje się tym wojownikiem. Na przykład kilka sentencji: kniaź musi być miłościwy wobec tych, którzy mu służą – wedle słów Daniela – „nie uchylać ręki”, odwdzięczając się za wierną służbę.
Jak to wyglądało w praktyce? Na przykład Włodzimierz Monomach opisuje jak z sukcesem przeprowadził wyprawę na mińskiego kniazia Gleba, rozbił go i wziął do niewoli wielu jego ludzi, których sprzedał jako niewolników, z czego drużynnicy otrzymali materialną kompensację. Człowiek, który wypadł z tej hierarchii społecznej, czyli nie był sługą kniazia, tracił źródło dochodu i zarobku – i co ma taki Daniel robić? Albo pójść do klasztoru, albo się ożenić i uzależnić się od „złej żony”, albo zostać złodziejem. Dlatego Daniel (czy ktokolwiek inny) nie przeżyje bez kniaziowskiej służby. Jeśli urodził się w rodzinie bojarskiej, czy w rodzinie drużynnika – to jest wolnym człowiekiem, który zazwyczaj idzie w ślady ojca, czyli służy swojemu kniaziowi i z tego żyje. Niektórzy faktycznie szli do klasztoru. Na przykład zachwycającą lekturą o codziennych praktykach tego typu jest Pateryk Kijowsko-Pieczerski. Bojarzyn kniazia Izasława Jarosławowicza Warłaam pomimo udanej kariery poszedł do Ławry kijowsko-pieczerskiej, wyrzekł się żony i rozpoczął służbę tam – oczywiście ze swoimi niewolnikami. Właśnie przez takich bojarów z czasem rozrasta się gospodarstwo ławry, do czego jeszcze później wrócimy.
Wracając Do Daniela, warto wspomnieć jeszcze jedną ważną sentencje która wypływa z jego Supliki: kniaź musi opierać się na własnym doświadczeniu, wystrzegając się doradców i panów-rady. O tym właśnie pisze Monomach i często wspomina się w latopisie: trzeba nadzorować; wreszcie konieczność osobistej kniaziowskiej kontroli podkreśla też dawny sługa kniazia Daniel Więzień. W końcu różni doradcy, bojarzy, czy starszyzna mogą doradzić kniaziowi coś nieodpowiedniego i tym samym stworzyć grunt dla społecznej niedoli. To w jakiś sposób łączy te dobę ze współczesnością, gdzie my też często narzekamy na doradców wysoko postawionych osób w państwie, jako na źródło społecznego niezadowolenia.
Następna kategoria społeczna, o której będziemy mówić – to kupcy, grodzianie i ci, których nazywa się zakupami i smerdami, czyli ludzie zajmujący się wiejskim gospodarstwem i rzemiosłem. O ich życiu możemy wnioskować na podstawie Ruskiej Prawdy – kodeksu prawnego, który tradycja wiąże z kniaziem Jarosławem i jego potomkami, a który został sformułowany na przestrzeni XI-XII wieku. Opisywane były tu różne przestępstwa i kary różnego stopnia w zależności od tego, kto się tej zbrodni dopuścił. Charakterystyczną cechą Ruskiej Prawdy jest jej finansowe ukierunkowanie, czyli możliwość odszkodowania za winę za pomocą kary pieniężnej, a nie w jakiś fizyczny sposób – na przykład siedząc w więzieniu. Dzięki Ruskiej Prawdzie i jej artykułom można wyrobić sobie pewne wyobrażenie o tym, co stanowiło wartość dla ówczesnych ludzi. Przede wszystkim akcent stawiany był na własność: kradzież była surowo karana, szczególnie w przypadku urzędnika kniazia, czy bojara. Tak samo na różny sposób oceniane było życie: kwota kary była inna za zabitego rzemieślnika, za zabitego niewolnika, czy za zabitego ciwuna.
Kolejny nacisk stawiany był na ochronę honoru i dostojeństwa. Przez to że Ruska Prawda dotyczyła przede wszystkim społeczeństwa, które walczy, chodziło głównie o cześć i honor wojowników, chociaż przewidywana była też kara za obrazę rzemieślnika – pobicie lub cielesną krzywdę na przykład wyrwanie wąsów itp. Jeszcze jednym ważnym elementem w kodeksie był komponent publiczności i prowadzenia sporów. Tak, osobne normy Ruskiej Prawdy opisują procedurę określenia winy w obecności świadka, przy czym sprawę należało rozpatrywać publicznie. Wreszcie, dla Ruskiej Prawdy istniała nie tylko konkretna osoba ale i grupa, która odpowiadała lub pomagała człowiekowi zadośćuczynić karze. Pojęcie kolektywu uosabia tu „werw” – pewna jednostka terytorialna – współcześnie mówiąc – jakaś ilość połączonych między sobą chutorów. Jeśli przestępstwo zostało popełnione na terytorium danej werwy to musiała ona zapewnić śledztwo, a jeśli wskazany winny nie mógł zapłacić kary 40 grzywien za zabitego kniaziowskiego ogniszczanina, czy ciwuna, to opłatę gwarantowali inni członkowie werwy. Czyli chodziło o odpowiedzialność zbiorową i to było jedną z cech ruskiego ustroju.
Za Ruską Prawdą można wnioskować także o czynniku inicjatywności i talentu. Na przykład: człowiek zapragnął stać się kupcem i pożyczał pewną sumę pieniędzy, czyli stawał się zakupem – to prawne określenie człowieka do momentu zwrócenia długu. Jeśli plan się powiódł, zwracał dług i swój poprzedni status, jeśli się nie udało – zakup stawał się chłopem, czyli niewolnikiem tego, kto mu pożyczył, i przez pewien czas odpracowywał swój dług fizycznie, a jeśli się to nie udało – zostawał niewolnikiem na zawsze. Jak widzimy, Ruska Prawda daje możliwość prześledzenia mobilności i życiowych losów człowieka, któremu się udało albo nie udało zrealizować zamysłu. Tak samo smerd, czyli człowiek zajmujący się gospodarstwem rolnym: jeśli pożyczał pewną sumę pieniędzy i jej nie zwrócił, to mógł sprzedać albo któreś ze swoich dzieci do niewoli i zwrócić pożyczoną sumę albo sam siebie sprzedawał do niewoli pożyczającemu.
Jeszcze jeden fragment, który wymaga osobnego rozpatrzenia – miejska praktyka, którą nazywano „wiecem”.
Wiec – zgromadzenie wolnych ludzi w miastach Rusi. Wiece były najczęściej wykorzystywane do decydowania o wybuchu wojny, wyborze księcia lub jego obaleniu. Najwcześniejsze wzmianki o wiecach w latopisach odnotowano w Biłgorodzie koło Kijowa (w 997 r.) i w Kijowie (w 1068 i 1113 r.).
Historycy nadal starają się osiągnąć konsensus co do tego, co ona znaczyła. Przez długi czas wiec uważano za organ zbiorowego rządzenia bojarów i zamożnych grodzian-kupców. Jednak w większości wypadków takie wyjaśnienie nie działa. Na przykład w konkretnych opisach wiecu z latopisu (powiedzmy w Kijowie za czasów kniazia Włodzimierza, potem w 1068 roku za potomków kniazia Jarosława, potem w 1113 roku, kiedy Włodzimierz Monomach został kniaziem) wygląda to jak żywiołowe wystąpienie grodzian podczas jakichś społecznych niepokojów. Na przykład, wiec za kniazia Włodzimierza zebrał się w związku z zagrożeniem napadu Pieczyngów, a wiec 1068 roku w związku z porażką kniazia Izasława w wyprawie na Połowców. Ten wiec rozpoczął się od odezwy grodzian: „Kniaziu, daj nam broń i będziemy walczyć z Połowcami”. Kniaź nie dał broni i zapłacił za to tronem: później przyszło mu długo jeździć po Europie prosząc o pomoc między innymi swojego teścia polskiego króla Bolesława.
Wiec 1113 roku też został sprowokowany przez społeczny kataklizm, między innymi wzrost cen: grodzianie zaczęli rabować dwory i majątek zmarłego kniazia Świętopełka Izasławowicza, a potem zaprosili do kniaziowania Włodzimierza Monomacha. Swoją drogą opis tego zapraszania daje podstawy by sądzić, że pozornie żywiołowe wystąpienie, co do zasady, prowokowali konkretni ludzie. To, że dochodziło do nich w centrum miasta, na rynku, pozwala przeprowadzić paralele z Majdanem, kiedy ludzie zebrawszy się na centralnym placu domagali się jakiś praw. W dopiero wspomnianym przypadku Kijowianie domagali się od kniazia dobrobytu, który ten miałby im zapewnić. Dość długi czas wiec rozpatrywano w historiografii jako element miejskiego zarządu, który rzekomo łączył Ruś z Zachodem. Na dowód tego, że wiec to organ kolektywnego zarządzania służyły wydarzenia w Magdeburgu XI wieku, gdzie rzemieślnicy podnieśli powstanie przeciwko właścicielowi miasta i zdobyli pewne prawa i niezależność. Jednak na Rusi niczego podobnego nie było i właśnie to odróżnia ruską kulturę miejską od kultury miasta zachodniego. Niewątpliwie istniały jakieś cechy rzemieślników, ale jak funkcjonowały i czy miały formalnie ustalone prawa – nie wiemy z powodu braku źródeł. Z pewnością ludzie jednego rzemiosła, na przykład, garbarze czy garncarze musieli się jakoś łączyć w grupy w celu wspólnego zakupu surowców, czy dla wspólnej sprzedaży swoich wyrobów.
Jeszcze jedna kwestia, która z perspektywy współczesnej epoki mogłaby nas interesować – to status kobiety i prawa kobiet. Na pierwszy rzut oka wydawałoby się, że takie istniały, szczególnie biorąc pod uwagę doświadczenie kniahini Olgi, która samodzielnie rządziła i nawet została przyjęta przez bizantyjskiego imperatora. Można jeszcze wspomnieć Eufrozynę Połocką, która rozporządzała sporymi środkami materialnymi. Jednak w obu tych przypadkach chodziło o kobiety wyższego stanu i większych możliwości, podczas gdy ogółem ruskie społeczeństwo było społeczeństwem mężczyzn.
Eufrozyna Połocka. Fragment fresku z kościoła Przemienienia Pańskiego w Silcu (Białoruś)
Widać to dobrze w Ruskiej Prawdzie – pod względem prawa kobiety do własności. Tak, kobieta rozporządzała pieniędzmi razem z mężczyzną, ba, jeśli była to rodzina bogata – kupowała sobie przedmioty zbytku, o czym dowiadujemy się na przykład z gramot brzozowych. Jednak jeśli zdarzały się jakieś nieporozumienia z mężem, to swoich praw broniła nie ona sama, ale krewni – bracia, do których musiała zwrócić się o ochronę. Przy tym i to nie zawsze działało: kobieta, którą przegnał mąż (taki przypadek znany jest jeszcze z gramot brzozowych), miała teoretycznie prawo do swojego posagu, a przynajmniej do tego żeby mąż go zwrócił, ale tak się nie stało. Pewnymi prawami władała kobieta-wdowa: do pełnoletniości dzieci rozporządzała majątkiem wedle własnego rozsądku, jednak kiedy dzieci osiągały pełnoletniość, to kobiecie pozostawała tylko część, która była jej posagiem, albo to, co zmarły mąż zapisał kobiecie w posiadanie po jego śmierci. Jako przykład można wspomnieć kniahinię Olgę: jako wdowa rozporządzała ona dziedzictwem kniazia Igora do pełnoletności ich syna Światosława. Taka praktyka była stosowana, póki istniała Ruś Kijowska. Przed zamążpójściem kobieta była zupełnie zależna od rodziców i starszych braci, a swojego oblubieńca nie wybierała samodzielnie – robiła to jej rodzina: rodzice lub bracia, którzy zawierali ugodę o ślubie.
Ruś nie znała właściwej zachodniemu Średniowieczu ani rycerskiej kurtuazyjnej kultury, ani rycerskich czynów na cześć damy. Nie było tu ani Hildegardy z Bingen, ani Anny Komneny, które pisałyby jakieś teksty, czy wspomnienia. I bardzo znamienne jest to, że żony kniaziów latopisarz wspomina bez imion. Nawet w Latopisie Halicko-Wołyńskim, stworzonym wtedy, kiedy Rusi jako takiej już nie było, przy czym w środowisku, które było silnie zintegrowane w europejskie struktury (kontakty z Polską i z Węgrami), prawie nie spotykamy kobiet nazywanych po imieniu. Powiedzmy żona Romana Mścisławowicza, matka Daniela i Wasylka w latopisie figuruje jako „Romanowa” – wdowa po Romanie. A kim była ta kobieta, jak się nazywała i skąd pochodziła – można się tylko domyślać.
Następna kategoria ludzi – to słudzy Cerkwi. O nich jako nowej warstwie społecznej już wspominaliśmy przy omawianiu chrystianizacji. Duchowni, mnisi z ławr i odpowiedni aparat władzy cerkiewnej, oczywiście ustanawiano krok po kroku. Latopis opisuje, że kniaź Włodzimierz przybył z duchowieństwem do Korsunia – w oczywisty sposób właśnie ta pierwsza dziesiątka ludzi wychowywała później duchownych. Wyższą władzę cerkiewną, metropolitów, przysyłano do Kijowa z Konstantynopola; wyjątkiem były tylko dwa wypadki metropolity Iłariona, którego ustanowił sam kniaź Jarosław w drugiej połowie XI wieku, i metropolity Kłyma Smolatycza, ustanowionego w połowie XII wieku przez Iziasława Mścisławowicza. To oznacza, że oprócz tych dwóch wszyscy metropolici byli Grekami. Dla Rusi to było w pewnym sensie dobrze: po pierwsze podtrzymywano bezpośredni związek z grecką cerkwią – matką, a po drugie, tacy metropolici i ludzie, którzy przybywali razem z nimi dbali o stosowanie się do kanonów i szerzej – przekładali doświadczenie religijności i chrześcijańskiej etyki.
Co do formowania się własnego, ruskiego duchowieństwa, to chociaż w źródłach się to nie pojawia, ale logika podpowiada, że z czasem musiało się pojawić też ono. Bardziej konkretne dowody przynosi częściowo latopis, ale w większej mierze Pateryk Kijowsko-Pieczerski, a w szczególności żywot założyciela ławry Teodozjusza.
Teodozjusz Pieczerski. Ikona.
Żywot Teodozjusza – dzieło o życiu Teodozjusza Pieczerskiego, jednego z założycieli klasztoru kijowsko-pieczerskiego, napisane przez ks. Nestora pod koniec XI wieku; z czasem tekst ten stał się podstawą Pateryka Kijowsko-Pieczerskiego.
Z tego tekstu dowiadujemy się, że do duchownego stanu dołączali ludzie wolni, przy czym w większości pochodzący z zamożnych rodzin. Na przykład w gospodarstwie rodziców Teodozjusza Pieczerskiego byli niewolnicy i matka bardzo się martwiła, że porzucił on sprawę rodzinną, rzucił w modlitwy, prosił się do Ziemi Świętej i z czasem w ogóle uciekł od matki do Kijowa do ławry świętego Antoniego. Już wspomnianego Warłaama, najbliższego bojara Izasława, rodzice nawet siłą zabierali z ławry, ale on mimo wszystko wrócił.
Jeden z czernihowskich kniaziów Mikołaj Dawidowicz, znany z czasem jako święty Mikołaj Swiatosza, został mnichem ławry Kijowsko-Pieczerskiej. W jego żywocie natrafiamy na płacz bojarów, którzy stracili możliwość dalszej kariery i dobrobytu, ponieważ od kniazia który został mnichem już nie otrzymają nadań książęcych. Dziś wydaje się, że ludzie, którzy poświęcili się duchowemu porywowi ascezy, musieli być biedni z pochodzenia, ale faktycznie byli to ludzie z zamożnych rodzin, zazwyczaj wolni i co oczywiste mieli możliwość nauki pisania, czytania Pisma Świętego i przesiąknięcia nim tak głęboko, że poświęcili swojego życie służbie Bogu. W żywocie Teodozjusza opisano, jak poddawał się fizycznym torturom, ascezie i postom i jak często się modlił, czyli żył tak, jak powinni żyć mnisi. Do tego ciągle nadzorował braci, by oni także się stosowali do tego. Jak widzimy, rezygnacja z tych uciech – to nie tylko jego osobiste powołanie, ale i kontrola nad bracią, żeby i ta unikała pokus świata do których przywykła przed wstąpieniem do klasztoru i żeby stali się oni takim mnichami, jakim powinien być każdy zakonnik zgodnie z regułą studytów, którą Teodozjusz zapożyczył z góry Atos.
Ławra Kijowsko-Pieczerska założona wedle słów Pateryka „łzami i postami, modlitwami i czuwaniem”, stanowiła unikalne doświadczenie zakonne też dlatego, że była jedynym kompleksem nie zapoczątkowanym przez któregoś z kniaziów – w odróżnieniu od powiedzmy Janczynej, Dmytrowskiej czy innych ławr, które znajdowały się pod bezpośrednią opieką kniaziów i były utrzymywane na ich koszt. Ławra Kijowsko-Pieczerska nie powstała jako kontrolowana przez kniazia struktura, chociaż później miał on pewną kontrolę nad wyznaczaniem ihumenów, jak można zauważyć w Pateryku. Wreszcie z powiedzianego wynika, że ludzie Cerkwi stanowili szczególną grupę ludzi, obeznanych w tym jak powinni się zachowywać dobrzy chrześcijanie. Częściowo pełnili rolę narzędzia kontroli nad społeczeństwem, a częściowo pewnego ogniwa kniaziowskiej władzy, śledząc nastroje społeczeństwa. To było ważne dla kniazia i z latopisu dowiadujemy się, że raz po raz wtrącał się w sprawy Cerkwi – zresztą mając do tego moralne prawo, w końcu to on nadawał finansowe zasoby cerkwi i klasztorom.
Dalej mówić będziemy o rzeczach ogólnych – o tym, że Ruś była częścią bizantyjskiej wspólnoty, częścią cywilizacji chrześcijańskiej. Podaje się to jako fakt niezaprzeczalny w szkole, tak że wydaje się nam oczywiste, że skoro przyjęliśmy chrzest z Bizancjum, to automatycznie zapożyczyliśmy wszystko. Faktycznie nie było to takie proste. Bizancjum dla Rusi było tym, czym teraz można byłoby powiedzieć, że są Stany Zjednoczone Ameryki dla świata – dyktowało modę na wartości i pewien styl życia. Rusini, kopiując bizantyjskie doświadczenie, przyswajali tę modę i popyt na pewne rzeczy – wyroby ze złota, srebra, sposób ich wytwarzania, rzemieślnicze wyroby. Na przykład znane krzyże-enkolpiony – to nic innego, jak bezpośrednie rzemieślnicze naśladownictwo. Zresztą, kulturowym agentem Bizancjum było duchowieństwo, które przyjeżdżało z Konstantynopola, przynosząc tamtejsze wartości.
Pierwsze świątynie na Rusi budowali greccy mistrzowie, a później ich sztuka nadała ton lokalnym architektom Kijowa i Czernihowa. Przykładem dosłownego naśladowania Bizancjum przez Ruś jest topografia Kijowa z czasów Jarosława Mądrego, kiedy cała zabudowa w ten czy inny sposób okazywała się być próbą kopiowania światowej stolicy, co przetworzyło Kijów na swoisty Konstantynopol nad Dnieprem.
Miasto Jarosława. Rekonstrukcja.
Sobór Sofijski został wybudowany na podobieństwo Soboru Mądrości Bożej z Konstantynopola przez greckich mistrzów, Złota Brama – paradny wjazd do miasta – naśladowała Złotą Bramę Konstantynopola, ba nawet szerokość przejazdu złotych wrót równała się średnicy centralnej kopuły Soboru Sofijskiego.
Złota Brama. Rekonstrukcja XX w.
Wszystkie fabuły mozaik i fresków soboru sofijskiego wykonane przez greckich mistrzów zapożyczono z Konstantynopola, a kniaź wchodząc po schodach na pierwsze piętro świątyni mógł oglądać sceny nadwornego życia Konstantynopola – przedstawienia hipodromu czy muzyków.
Sobór Sofijski. „Hipodrom” Fragment.
Sobór Sofijski. Matka Boża Oranta.
Jednak za takimi bezpośrednimi zapożyczeniami stał dystans w sposobie rozumienia: naśladując modę, Rusini wkładali w nią nieco inne znaczenia, a czasami i niezrozumienie. Na przykład, nawet w tłumaczeniach cerkiewnych kanonów badacze, którzy zestawiają je z greckim oryginałami, nieraz znajdują przeinaczenia z wprost przeciwnym znaczeniem wyjaśnień niektórych nakazów. Za przykład można wziąć tekst pouczenia Pytania Cyryka, o tym, jak ma się zachowywać sługa cerkiewny w pewnych sytuacjach: poszczególne tłumaczenia podano tu wedle pseudo kanonicznych zasad. To oznacza, że na Rusi jeszcze nie radzono sobie z rozróżnieniem tekstu kanonicznego i pseudo-tłumaczeń. Ba, nawet cerkiewna tytulatura nie była w pełni zrozumiała i tłumaczona prawidłowo. Nie musi to dziwić, w końcu główny kodeks cerkiewnych zasad na Rusi tłumaczono już po upadku Kijowa. Księga Kormcza, czyli zbiór prawd dla duchownych weszła w użycie w biskupstwach Rusi dopiero w 1270 roku, kiedy z bułgarskiego spisu Księgi Kormczej 1273, utworzono spis w Riazaniu i Nowogrodzie, a potem jeszcze kilka spisów w ciągu XIII wieku. Właśnie wtedy, czyli dość późno, odnotowujemy zainteresowanie bizantyjskimi praktykami cerkiewnymi – ewidentnie, wywołane zmianami w życiu Rusi po jej upadku w 1240 roku.
Przy tym omawiając to, na ile Ruś naśladowała Bizancjum, kiedy przebywała w orbicie jego kulturowego wpływu nie można pominąć też zapożyczeń z Zachodu. Na przykład Ruską Prawdę Ruską wzorowano na analogicznych Prawdach, które powstawały w Europie między VIII i IX wiekiem, ponieważ niczego podobnego w bizantyjskim ustawodawstwie nie było. Wreszcie sam latopis, jako kontynuowana kronika bardziej przypomina tekst Kroniki Reginona, czyli zachodnią kronikę, niż bizantyjską historyczną narrację Jerzego Mnicha czy Jana Malalasa.
Znaczącym elementem kultury politycznej było też to, że Bizancjum nie znało prawa każdego członka rządzącego rodu do „udziału”, czyli cząstki władzy – co raczej przybliża Ruś do Zachodu. Wspomnijmy państwo Karola Wielkiego, który podzielił swoje terytorium między synami i tu prosi się bezpośrednia paralela z tym, jak kniaź Jarosław podzielił Ruś, czy jak jeszcze wcześniej kniaź Włodzimierz rozsadził po różnych tronach swoich dwunastu synów. Jeszcze jednym znaczącym szczegółem jest to, że ruscy kniaziowie byli głównie żenieni z europejskimi i skandynawskimi rodami, natomiast śluby z bizantyjskimi księżniczkami to wyjątki: tu można wspomnieć tylko Włodzimierza Światosławowicza i kniazia Wsiewołoda, ojca Włodzimierza Monomacha, ożenionego z córką bizantyjskiego imperatora Konstantyna Monomacha. Dlatego przy omawianiu przebywania Rusi w orbicie bizantyjskiej, stosowne wydaje się też pytanie o przebywanie Rusi między Południem i Zachodem. Obecnie mówimy o Ukrainie między wschodem i Zachodem, a dla Rusi pewnie bardziej właściwą formułą było by „między Południem i Zachodem”. Jednak większy, niewątpliwie, był wpływ Południa, czyli cywilizacji bizantyjskiej. W końcu Włodzimierzowy chrzest wciągnął Ruś w orbitę kultury bizantyjskiej i stał się fundamentem dla jej dalszego rozwoju – nie tylko samej Rusi, ale i jej potomków w ciągu XIV-XVI wieku. Wreszcie chrzest według wschodniego obrządku i związane z nim moralne nakazy, teksty i codzienne praktyki oddziaływały też wtedy kiedy Ukraina weszła już w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej oraz w czasach kozackich. Przywoływania Włodzimierzowego chrztu i deklaracji o naśladowaniu praktyk czasów Włodzimierza będą rozbrzmiewały w XVII i XIX wieku. I nawet teraz, kiedy uroczyście obchodzimy chrzest Włodzimierzowy, to tak naprawdę wspominamy jedną z fundamentalnych składowych genetycznego kodu kultury ukraińskiej.
Kończąc rozmowę o chrystianizacji musimy jeszcze raz podsumować te innowacje które przyniosła. Pojawili się nowi ludzie Cerkwi, którzy nauczali i nadzorowali społeczeństwo. W codziennym życiu mieszkańców miast pojawiły się nowe budowle architektoniczne – świątynie, sobory, ławry. Ludzi zaczęto przyuczać do nowej myśli, że ich życie to tylko przygotowanie do życia po śmierci, opowiadać im o dobrym chrześcijaninie, o ofierze Chrystusa i o Sądzie Ostatecznym, do którego trzeba się przygotowywać. W codziennym życiu chrystianizacja – to nowe teksty i nowe życiowe praktyki, nauczanie pisma i nowy krąg literatury, i zresztą samo czytanie stało się skutkiem chrztu. Ludzie zaczęli rozumieć, że ważne jest czytanie, a nie tylko zajmowanie się handlem, czy wyprawami wojennymi. Co oznacza, że do życia wszedł nowy sposób rozrywki – spędzanie czasu przy książce, przy czytaniu Pisma Świętego, czy przy tłumaczeniu kanonów. Wreszcie jednym z najważniejszych narzędzi porządkowania społeczeństwa stało się pismo, jako instrument pozwalający akumulować informacje i przekazywać ją potomkom – to to, co kardynalnie odróżnia ruskie społeczeństwo XI-XII wieku od Rusi przedpiśmiennej. W końcu pismo okazało się nowym sposobem nie tylko komunikacji, ale również kontaktu różnych pokoleń, wiążąc ludzi znacznie mocniej, niż we wspólnocie która nie znała pisma.