Kultura polityczna na ziemiach ukraińskich epoki późnego średniowiecza i wczesnej nowożytności
Zgodnie z Konstytucją Ukrainy naród ukraiński jest nosicielem suwerenności państwowej i jedynym źródłem władzy w kraju. Nie zawsze tak było: w średniowieczu państwo było rozumiane jako terytorium należące do władcy-właściciela. Jednak w okresie nowożytnym (XVI-początek XVII w.) stopniowo kształtuje się nowy kontraktowy model państwa, w którym władca jest jedynie wybieralnym administratorem, zapraszanym przez naród polityczny (szlachtę) na określonych warunkach. O aksjologicznch i politycznych przesłankach kształtowania się kultury politycznej szlachty w państwie polsko-litewskim późnego średniowiecza, a także o politycznym narodzie, o postrzeganiu politycznych praw i równości politycznej na ziemiach ruskich w kontekście rozwoju kultury politycznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, dowiedzą się Państwo z wykładu Natalii Starczenko.
Wykład dotyczyć będzie istotnych zjawisk i aspektów kultury ukraińskiej, które zazwyczaj nie znajdują miejsca nie tylko w podręcznikach, ale i w niektórych badaniach monograficznych.
Warto zacząć od pytania, co reprezentowały sobą ówczesne państwa i jak układały się relacje ich mieszkańców z władcą. Mowa o tym, kto, jaka grupa ludzi czy jaka osoba mogła powiedzieć: „Państwo – to my”. Przypomnę, że państwo w tym czasie już pokonało długą drogę od tworu politycznego jako własności określonych dynastii (które mogły o sobie powiedzieć, że są ucieleśnieniem państwa) do kontraktowych relacji narodu politycznego z władcą, które kształtowano na zasadzie porozumienia. Jednak zanim państwo uzyska taką formę, upłynie dużo czasu. O tym właśnie będzie mowa.
Mówimy o państwie średniowiecznym, czyli zasadniczo o XIV wieku oraz o państwie wczesnonowożytnym: jego ramy są różnie określane przez historyków – można sądzić, że chodzi o czas od połowy XVI wieku.
Zatem, czym jest państwo średniowieczne? To terytorium, którym zarządzają pewne dynastie: mogą one zmieniać kształt granic, a ponieważ ówczesne dynastie na naszych terenach były ściśle związane ze sobą więzami rodzinnymi czy ślubami, to kiedy tylko zabrakło władcy którejś części natychmiast pojawiali się spadkobiercy – po kądzieli, po mieczu, po dalekim przodku, czasami mitycznym, który kiedyś mógł posiadać prawo do tych ziem. Wczesnonowożytne państwo ma nieco inny charakter i właśnie temu zagadnieniu poświęcony zostanie wykład.
Najpierw przytoczę słowa błyskotliwego historyka francuskiego Marca Blocha (bardzo polecam jego książkę „Pochwała historii” – to zajmująca opowieść o warsztacie naukowym historyka). Otóż, Bloch napisał kiedyś, że największy grzech historyka – to grzech anachronizmu. Chodzi o ocenianie przeszłości z perspektywy dnia dzisiejszego: przez pryzmat pewnych wartości, pewnych realiów, pewnych naszych wyobrażeń. Rzeczywiście, myśląc o przeszłości, kierujemy się tzw. zdrowym rozsądkiem i mniej więcej w taki sposób opowiadamy historię, albo oceniamy bohaterów przez pryzmat naszych wyobrażeń o tym, czym jest dobro, a czym zło. Natomiast historyk nie jest sędzią: jest raczej śledczym, człowiekiem, który usiłuje „ułożyć” przeszłość z fragmentów. Przecież przeszłość nie ukazuje się nam w postaci gotowej książki – to pojedyncze puzzle, z których historyk buduje swoje wyobrażenie o przeszłości. Jest więc bardzo ważne, żeby oceniał swoich bohaterów albo pewne realia z punktu widzenia czasu, w którym żył jego bohater, albo miały miejsce te czy inne wydarzenia.
Przytoczę taki przykład: jeżeli weźmiemy pod uwagę podręcznik czy nawet poważniejsze monografie naukowe omawiające wątki, które dotyczą wchodzenia ziem ukraińskich w skład innych państw, to z jaką charakterystyką takiego procesu się spotkamy? Oczywiście, z pojęciem okupacji, a sama obecność ziem ukraińskich w składzie obcych państw będzie określana jako unifikacja, jako niszczenie rodzimej kultury ukraińskiej i narzucanie kultury obcej. Czy tak rzeczywiście było? Jeżeli zaczniemy od tego, że państwo – to własność pewnej dynastii, to należy wiedzieć, że rządzący nie zwracali uwagi na życie, poglądy czy troski przeciętnego poddanego. Ówcześni władcy nie mieli, jak powiedzielibyśmy dziś, opierając się na opisie współczesnego państwa, monopolu na dyktat, czyli wyłącznego prawa do wprowadzania i realizacji pewnych zasad dotyczących egzekwowania porządku prawnego. Ówczesny władca miał prawo zbierać daninę czy wprowadzać pewne przepisy, jednak nie miał najważniejszego – piramidy urzędników, którzy wykonywaliby jego polecenia. I chociaż władca naprawdę mógł wymyślić absolutnie wszystko, to niestety nie miał ludzi, którzy spełnialiby jego zachcianki. Byli królewscy urzędnicy, ale nie było pracowników z takimi uprawnieniami, które dziś są oczywistością.
W tym miejscu muszę wyjaśnić, dlaczego będę używać terminu „urzędnik”, świadomie unikając słowa чиновник (czyt. czynownyk). Чиновник (urzędnik państwowy) – to człowiek na etacie, z określonym zakresem obowiązków, którego można zwolnić, gdy tych obowiązków nie wykonuje. A „urząd” jest nadany przez władcę i to jest jego (władcy) prawo, za pomocą którego buduje on swoją grupę wsparcia. Urzędnik nie otrzymuje zapłaty; jego urząd – to element wyróżnienia, przejaw szacunku, a co najważniejsze – nie można go zwolnić, bo urzędy nadawane są dożywotnio, chyba że władca zaproponuje objęcie wyższego i bardziej eksponowanego urzędu.
Ten model jest do pewnego stopnia idealny, powstał nie od razu, ale trzeba mieć świadomość, że kiedy używamy słowa „państwo”, na przykład w stosunku do epoki średniowiecza czy wczesnej nowożytności, to stoi za nim bardzo duża umowność, a co najważniejsze – nie należy przenosić na nie naszych dzisiejszych wyobrażeń dotyczących państwa. I kiedy zaniechamy takiego podejścia, to samo pojęcie „okupacji” zniknie, bo dynastia, jako właściciel pewnego terytorium, mogła dowolnie kształtować jego granice, albo w wyniku wewnętrznych konfliktów w łonie dynastii, albo na skutek konfliktu między dynastiami, albo po zajęciu sąsiadującego terytorium „szablą”, czyli dzięki sile wojskowej – i to wszystko służyło jako podstawa prawna panowania. Czyli, należy pamiętać, że przeszłość – to zgoła inna rzeczywistość, do zrozumienia której nie wystarczy nasz „zdrowy rozum” czy nasze oceny, ukształtowane na podstawie doświadczenia życiowego, lub nasz system wartości i wyobrażeń o tym, czym jest dobro, a czym zło. Przecież ludzie w minionych epokach w rzeczywistości kierowali się wartościami, niekiedy bardzo odmiennymi od współczesnych, dlatego też analizując źródła historyczne trzeba mieć to na uwadze.
Na koniec, przed przejściem do analizy materiału faktograficznego, przypomnę kogo będę mieć na myśli używając pojęcia „naród polityczny” – czyli kto stanowił tę grupę ludzi, która brała udział w funkcjonowaniu państwa. Mowa o społeczeństwie stanowym: do znanego nam społeczeństwa powszechnej równości jest jeszcze bardzo, bardzo daleko. Aby to zilustrować przytoczę drobny szczegół: w niektórych europejskich krajach kobiety otrzymają równe prawa z mężczyznami dopiero w drugiej połowie XX wieku.
Społeczeństwo stanowe, jak wiadomo, składa się z grup o różnych prawach. Zazwyczaj do narodu politycznego należą właściciele ziemscy, zobowiązani do służenia władcy szablą, czyli pełnienia służby wojskowej w zamian za prawo do rządzenia i wykonywania określonych obowiązków, które zmieniały się z biegiem czasu. Tak więc, nie trzeba winić właścicieli ziemskich – książąt czy szlachty i bojarów – za stanowy egoizm, gdyż w ostatecznym rozrachunku to właśnie oni mogliby powiedzieć: „My jesteśmy państwem”. Stąd dobro państwa, ogólnie rzecz biorąc, pokrywało się z dobrem pewnego stanu – tego właśnie narodu politycznego.
W naszej opowieści przejdziemy teraz od wyobrażenia o państwie jako własności pewnych dynastii do powstania państwa jako jedności władcy i narodu politycznego – całości, która tworzy się na zasadzie umowy społecznej i w której naród polityczny bierze udział przy podejmowaniu decyzji państwowych razem z władcą. Na ziemiach ukraińskich początku XIV wieku, skąd ruszymy w naszą podróż do przeszłości, państwo było jeszcze własnością dynastii.
Zaczniemy od konkretnej daty – 1321 roku, gdy giną ostatni przedstawiciele dynastii Rurykowiczów, do których należało Królestwo Rusi (Księstwo Halicko-Wołyńskie). Nastaje bezkrólewie i natychmiast pojawia się wielu pretendentów do władania tymi obszarami. Wymienię jedynie najważniejsze postaci w tej historii, do których jeszcze niejednokrotnie wrócimy. Zatem, to król Kazimierz Wielki, przedstawiciel polskiej dynastii Piastów, władca Królestwa Polskiego, albo jak wtedy mówiono, Korony Polskiej. W żyłach tego króla, naprawdę Wielkiego, bo to właśnie on stworzył Królestwo Polskie jako już dość zunifikowane państwo, płynie krew Rurykowiczów, a on sam uważa się za bezpośredniego spadkobiercę Królestwa Rusi. Jest jeszcze jeden dziedzic – król węgierski, założyciel dynastii andegaweńskiej – Karol I Robert, w którego tytule nawet wspomina się, że włada ziemią halicką i wołyńską. Jednak dziwnym sposobem korona „przeszła” obok tych dwóch władców znalazłszy się w rękach jeszcze jednego przedstawiciela dynastii Piastów – księcia mazowieckiego Bolesława Trojdenowicza. Był on najbliższym krewnym, siostrzeńcem zaginionych książąt Jurijowiczów (Rurykowiczów): jego matka Maria Jurijówna była z rodu Rurykowiczów. Bolesław Trojdenowicz, katolik, przyjął prawosławie oraz imię swego dziadka Jurija i został królem Królestwa Rusi, a jednocześnie przekazał część swojego terytorium (Wołyń) innemu pretendentowi – księciu litewskiemu Lubartowi Dymitrowi Giedyminowiczowi.
Jan Matejko. Portret króla Kazimierza III Wielkiego (1310-1370) – fragment.
Warto dodać, że książęta litewscy właśnie wtedy zaczęli aktywnie „oswajać” ziemie Ruskie, które zostały bez gospodarzy. Z upływem czasu pod ich panowanie przeszły księstwa: Połockie, Witebskie i Smoleńskie, później Kijów i Podole, a także Wołyń.
Pieczęć księcia Jurija-Bolesława Trojdenowicza (1310-1340).
Bartosz Paprocki. Portret księcia Lubarta Giedyminowicza (1300-1383).
W 1340 roku bojarzy haliccy – właściciele ziemscy, którzy okazali się być bardzo niezadowoleni ze swojego władcy, Bolesława Trojdenowicza, zabili go, po czym tron halicki znów został pusty. Do niego zaczynają pretendować wspomniani wcześniej spadkobiercy. Ale również wtedy korona wymknęła im się z rąk, znalazłszy się w rękach Dymitra Lubarta Giedyminowicza, który, chociaż nie na długo, otrzymał we władanie Księstwo Halickie i Wołyń. W 1349 roku Kazimierz Wielki podbija tereny Księstwa Halickiego jednak nie przyłącza ich do Królestwa Polskiego, a zostawia jako osobistą własność - Ruską domenę króla. Pomijając dalsze perypetie (próbę odbicia części ziem przez Lubarta i wojnę Kazimierza z królem węgierskim), zaakcentuję istotny szczegół: Kazimierz po czterech ślubach nie miał synów. Dlatego też po jego śmierci nieuchronnie nastało bezkrólewie tym razem w Królestwie Polskim. Kazimierz zawiera pakt z królem węgierskim, mężem swojej siostry, że po jego śmierci królestwo zostanie przekazane w spadku królowi węgierskiemu lub jego spadkobiercom. Kazimierz Wielki zmarł w 1370 roku, kiedy królestwem węgierskim już rządził Ludwik Węgierski, jednak i on nie doczekał się synów – miał jedynie trzy córki. Aby jedna z nich zasiadła na tronie, należało zmienić zasady dziedziczenia, czyli w istocie – kupić od narodu politycznego – szlachty zgodę na to, by koronę otrzymała córka Ludwika – oczywiście, w zamian za pewne przywileje.
Król Ludwik Węgierski (Ludwik I Wielki; 1326-1382), ilustracja z Kroniki Węgierskiej (Chronica Hungarorum).
Tak oto w 1374 roku Ludwik musiał zgodzić się na tzw. przywilej koszycki. Ten akt z czasem stanie się fundamentem relacji między władcą i narodem politycznym – szlachtą. Po pierwsze, król zobowiązywał się do niewprowadzania żadnych nowych podatków bez zgody szlachty, zatwierdzono jedynie tradycyjny podatek – 2 grosze od łanu albo od włóki ziemi. Po drugie, król nie mógł wykorzystywać szlachty w wojnach za granicami królestwa, a jeżeli tak by się stało, to miał płacić uczestnikom wypraw wojennych i wykupywać jeńców w przypadku, gdyby coś takiego miało miejsce. Poza tym, przywilej koszycki zwalniał szlachtę z szeregu obowiązków, jak np.: remontowanie zamków czy ochrona króla podczas jego podróży po państwie. Tak oto właśnie od 1374 roku rozpoczął się, mówiąc schematycznie, proces tworzenia państwa jako umowy między władcą i narodem politycznym.
Przywilej koszycki (1374).
W 1382 roku Ludwik Węgierski, król węgierski i polski, zmarł. Węgierski tron otrzymała jego córka Maria i jej małżonek Zygmunt Luksemburski, natomiast szlachta polska oznajmiła, że nie uzna tych władców na polskim tronie, bo nie chcą zgodzić się na zaproponowane ustępstwa, więc władza, dopóki nie ma króla, przechodzi w ręce szlachty. A za dwa lata szlachta ogłosi, że po wyborze króla ten nie powinien decydować w żadnej istotnej sprawie, nie uzgadniając tego wcześniej ze szlachtą. W rezultacie szlachta polska, która uważa się za pewną korporację, naród polityczny, zaprasza na tron najmłodszą córkę Ludwika Węgierskiego – Jadwigę, która w momencie koronacji w 1384 roku skończyła zaledwie 10 lat. Wtedy właśnie zaczynają się poszukiwania odpowiedniego kandydata na jej małżonka. Chociaż dziewczyna już od dawna była zaręczona, to szlachta uważała, że ze względów politycznych bardziej opłacalna będzie kandydatura księcia litewskiego Jagiełły.
Marcello Bacciarelli. Portret królowej Jadwigi I Andegaweńskiej (1373-1399).
Te fakty historyczne wyraźnie ilustrują, jak zmieniał się charakter państwa – od pewnego terytorium, które należało do władcy-właściciela, do modelu elekcyjnego króla, którego, w istocie, uznaje się pod pewnymi warunkami. Ten nowy model państwa jawi się jako ogół mieszkańców pewnego terytorium posiadający własne prawa, natomiast król jest jedynie osobą zaproszoną do sprawowania urzędu na pewnych warunkach. Co ciekawe, taki model relacji narodu politycznego z władcą opisują teksty z początku XV wieku autorstwa intelektualistów związanych z Uniwersytetem Jagiellońskim. Czytamy w nich, że najważniejsze w państwie jest dobro obywateli, a nie jego zewnętrzna potęga. Osiągnąć ten cel można jedynie dzięki wybranemu królowi, ponieważ w tworzeniu pewnych praw będą brały udział „szerokie masy” (oczywiście szlacheckie), przy czym prawo będzie górować nie tylko nad mieszkańcami, ale także nad samym władcą. Jeżeli król nie będzie wykonywał pewnych zobowiązań to można go pozbawić władzy. Jak widzimy, chodzi o początki idei umowy między władcą i narodem politycznym.
Król Polski, wielki książę litewski i ruski Władysław II Jagiełło (1475-1480).
Równolegle z tym nowym modelem dojrzewa idea równości wszystkich członków stanu szlacheckiego niezależnie od ich statusu majątkowego i społecznego. Może pojawić się pytanie jaki odsetek stanowił naród polityczny w ogólnej masie ludności. Dla różnych regionów ówczesnego Królestwa Polskiego wahał się od 5 do 10 procent, możliwe, że trochę więcej w regionach, gdzie stan szlachecki jeszcze nie przestał istnieć jako osobna korporacja.
Przypomnę, że na przykład w Anglii w 1832 roku jedynie 2% ludności mogło brać udział w wyborach. A teraz porównajmy: 2% w XIX wieku i, odpowiednio, pod koniec XIV, w XV wieku i później – średnio około 10%. To pozwala uzmysłowić sobie dlaczego Ludwik i jego następcy będą zmuszeni do „kupowania”, kosztem przywilejów dla narodu politycznego, udziału szlachty w kampaniach wojennych, albo korony dla swoich dzieci, już wtedy bowiem utrwaliło się pojęcie monarchia elekcyjna.
Nie wdając się w szczegóły historyczne, przypomnę tylko, że w 1385 roku zawarto unię w Krewie, zgodnie z którą książę litewski Jagiełło otrzymał polską koronę przez ślub z Jadwigą, po złożeniu obietnicy przyłączenia Wielkiego Księstwa Litewskiego do Królestwa Polskiego. Tymczasem nikt tak naprawdę nie wiedział, jak można tego dokonać, bo chodziło o radykalnie odmienne kultury polityczne. Wielkie Księstwo Litewskie nadal pozostawało własnością dynastii Giedyminowiczów, chociaż już obowiązywało prawo wybieralności przy mianowaniu wielkiego księcia. Natomiast w Królestwie Polskim zaczęła obowiązywać nowa koncepcja państwa, gdzie naród polityczny uważał się za równego władcy w zarządzaniu państwem. Istniały różne grupy właścicieli ziemskich, czyli narodu politycznego: w Królestwie Polskim to grupa o równych prawach, natomiast w Wielkim Księstwie Litewskim – to odrębne grupy z niejednakowymi prawami do ziemi, o różnych pozycjach indywidualnych i społecznych, jak na przykład: książęta (jak pamiętamy, księciem się człowiek rodzi, a nie zostaje), panowie (władający ziemią poprzez dziedziczenie), bojarzy (ci, którzy otrzymali ziemię od władcy na różnych prawach i są zobowiązani do rozmaitych powinności, przede wszystkim służby wojskowej).
Wracając do Jagiełły, trzeba wspomnieć, że nie był on dziedzicem, lecz wybranym królem, dlatego też musiał zadbać o koronę dla swoich spadkobierców, za co w 1430 roku przyszło mu „zapłacić” kolejnym przywilejem. Był on zbliżony do słynnego do znamienitego punktu „Wielkiej karty swobód” 1215 roku w Anglii oraz do „Złotej Bulli” 1356 roku na Węgrzech, na mocy której władca zobowiązywał się do niepozbawiania wolności szlachcica bez udowodnienia jego winy przed sądem, czyli uznawał nietykalność osoby. Oprócz tego, Jagiełło gwarantował, że od dziś każdy król, wstępując na tron Królestwa Polskiego, musi złożyć przysięgę, że zachowa wszystkie prawa i zobowiązania swoich poprzedników. Nie należy traktować tego jako królewskiego „podarunku”, gdyż szlachta sformułowała takie wymogi już w 1425 roku i zaproponowała ich zatwierdzenie królowi, uważając je za szczególnie istotne. Podobne wyobrażenia o tym, kim jesteśmy, jakie mamy prawa odgrywały ważną rolę w kontekście kultury politycznej i kultury w ogóle, gdyż kształtowały samoświadomość jednostki i jej miejsce w społeczeństwie.
Unia w Krewie (1385).
Nie zagłębiając się w meandry dziejowe, warto podkreślić jeszcze jedno osiągnięcie kultury politycznej XV wieku – przywilej Kazimierza, syna Jagiełły z 1447 roku dla Wielkiego Księstwa Litewskiego. Między innymi jest tu zawarty już wcześniej wspomniany punkt mówiący o tym, że nikt nie może być uwięziony bez wyroku sądowego. Jednocześnie, zgodnie z tym aktem, szlachta otrzymała prawo do przekazywania w spadku ziemi nie tylko swoim synom, ale i córkom, a także prawo do wyjazdu za granicę państwa, szczególnie w sytuacji wstąpienia do służby u innego władcy. Kazimierz zobowiązywał się także do tego, że nie będzie odbierał spadkowych ziem szlachty, którą zwolniono również z szeregu obowiązków. Czyli możemy zobaczyć, jak na terenach obu państw – i Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, w skład których wchodziły ziemie ukraińskie, kształtuje się podobny typ kultury, chociaż z pewnym opóźnieniem w Wielkim Księstwie.
Druga połowa XV wieku również przyniosła istotne osiągnięcia szlachty. Właśnie na ten okres w Królestwie Polskim przypada kształtowanie systemu przedstawicielstwa przez wyższy organ ustawodawczy – dwuizbowy sejm, wskutek czego utwierdza się pojmowanie państwa jako tzw. monarchii mieszanej, gdzie władzę uosabiają zarówno król jak i naród polityczny, czyli szlachta.
Jan Matejko. Pierwszy sejm w Łęczycy. 1888 r.
Król występował w sejmie jako osobny stan, a jego wyższa izba, zwana senatem, składała się z osób z bliskiego otoczenia króla, zazwyczaj najwyższych urzędników regionalnych – ministrów i najwyższego duchowieństwa katolickiego. Natomiast do niższej izby wchodzili wybrani przedstawiciele różnych ziem, którzy tym samym stawali się skuteczną siłą w tworzeniu pewnej polityki państwa. Ten fakt jest zasadniczy, ponieważ sejm dawał każdemu szlachcicowi podstawę do stwierdzenia, że to on stanowi państwo, ponieważ bierze udział w wyborach posłów na sejm i poprzez swoich przedstawicieli ma wpływ na funkcjonowanie państwa. Warto w tym miejscu przypomnieć jeszcze jedną datę – 1505 rok, kiedy sejm uchwalił konstytucję, która weszła do historii pod nazwą „Nihil novi” (łac. „Nic nowego”). To oznaczało, że król nie mógł ustanawiać nowych praw bez zgody sejmu. Innymi słowy, ustalono zasadę: nic o nas bez nas, czyli to, co dotyczy „nas”, nie może się rozstrzygać bez naszego udziału. Kolejnym punktem tej konstytucji było ogłoszenie prawa weta, zgodnie z którym głos jednego posła mógł skutecznie sprzeciwić się decyzji większości. Z dzisiejszego punktu widzenia wygląda to jak pełna anarchia, jednak w tym czasie to dawało możliwość ukształtowania kultury negocjacji i ustaleń, która broniła interesów mniejszości. Dlatego też, żeby uchwalić ustawę należało wypracować taki kompromis, który zadowoli wszystkich. Warto podkreślić, że po raz pierwszy prawo weta zastosowano dopiero po 147 latach od uchwalenia konstytucji „Nihil novi” i to pokazuje na ile odpowiedzialnie szlachta odnosiła się do podejmowania kompromisowych decyzji. I chociaż mniejszość nie raz próbowała zerwać sejm, większość mimo wszystko starała się znaleźć rozwiązanie, odpowiadające wszystkim. Ta ważna cecha kultury szlacheckiej odbija się echem również współcześnie, gdyż stworzyła wzorce przekazywane z pokolenia na pokolenie. Na przykład, jeżeli popatrzymy na ukraińską mapę wyborczą, to zauważymy, że na tych ziemiach, które wchodziły do składu Rzeczypospolitej, ludność głosuje nieco inaczej, niż na terenach, które do tego państwa nie należały.
Tablica na Zamku Radomskim upamiętniająca 500. rocznicę uchwalenia Aktu Nihil Novi w 1505 r.
Na koniec, skupię się na jeszcze jednym przejawie kultury politycznej pierwszej połowy XVI wieku. Za możliwość ogłoszenia swego syna królem Królestwa Polskiego i wielkim księciem Wielkiego Księstwa Litewskiego król Zygmunt pozwolił całej szlachcie wziąć udział w wyborze króla. Czyli, jeżeli dotąd władcę wybierało zazwyczaj wąskie koło możnowładców, to dzięki przywilejom z 1530 i 1538 roku prawo wyboru króla otrzymuje cały stan szlachecki.
Hans von Kulmbach. Portret króla Zygmunta I Starego (1467-1548).
Podsumowując te, z konieczności fragmentaryczne spostrzeżenia, możemy konstatować, że w połowie XVI wieku już ukształtowała się taka polityczna kultura szlachecka, w której istotne było porozumienie między narodem politycznym a władcą. Szlachta uważała za swoje największe osiągnięcie wolność, co wyróżniało ją na tle ówczesnej Europy, przejawiając się w możliwości brania udziału w funkcjonowaniu państwa poprzez uchwalanie odpowiednich ustaw. Ważną cechą tej kultury była też równość wszystkich członków stanu szlacheckiego, niezależnie od statusu społecznego i majątkowego oraz szacunek dla prawa, któremu mieli podlegać nie tylko wszyscy mieszkańcy, ale i sam monarcha. To oznaczało, że nie władca był właścicielem czy twórcą prawa, lecz prawo górowało nad wszystkimi – zarówno poddanymi jak i władcami. Pojawiło się również pojęcie nietykalności osoby i majątku oraz świadomość, że władcę wybiera się jako najwyższego administratora, ale podlega on prawu dokładnie tak, jak cała reszta. Wreszcie zakorzeniła się świadomość równości i hasło „nic o nas bez nas”, czyli to, co dotyczy nas, nie może być ustanowione przez kogoś innego i narzucone nam bez naszej zgody. Ważnym osiągnięciem stał się również zwyczaj poszukiwania kompromisu w celu zabezpieczenia interesów wszystkich stron. A co najważniejsze, ukształtował się system wartości z nadrzędną wartością zgody społecznej.
Omawiając polityczną kulturę szlachty Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, mówimy o całej szlachcie, w tym o mieszkańcach ziem ukraińskich, które na równi z innymi ziemiami wchodziły do tych państw.
Przypomnę, że do Królestwa Polskiego w tym czasie należały województwa: ruskie, podolskie i bełskie, a do Wielkiego Księstwa Litewskiego ziemie: kijowska, wołyńska i bracławska. Na terenach Królestwa Polskiego szlachta trzech wspomnianych województw miała takie same prawa jak mieszkańcy pozostałych województw. Na sejmikach reprezentowała własną korporację wojewódzką, oświadczając: „My jesteśmy szlachtą województwa bełskiego, szlachtą województwa ruskiego czy szlachtą województwa podolskiego”.
W związku z odwołaniem do nazw „Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie”, może pojawić się pytanie: a gdzie jesteśmy my, Ukraińcy, i jakie jest nasze miejsce w tej historii – czy byliśmy zwykłymi statystami, za których ktoś decydował, czy aktywnymi uczestnikami tworzenia omówionej wyżej kultury politycznej, bardzo ciekawej kultury. Jak postrzegali się ci ludzie – to niesłychanie trudne pytanie dla historyków, ponieważ w źródłach historycznych Ukraińcy określali się jako Rusini, a swoją mowę jako ruską, ale czy myśleli o sobie jak o odrębnej grupie?
Tutaj można oddać głos prawnikom: zachował się bowiem bardzo interesujący zabytek z połowy XVI wieku – zbiór praw Królestwa Polskiego Jakuba Przyłuskiego. Autor wyodrębnia istnienie takiej jednostki jak ziemia ruska albo Księstwo Ruskie na równi z resztą prowincji Królestwa Polskiego – Wielką Polską i Małą Polską. Warto wsłuchać się też w głos ruskiego szlachcica, który żył w majątku ziemskim w województwie ruskim – Stanisława Orzechowskiego, znanego pisarza i publicysty, który określał się mianem Roksolanus, czyli Rusin, a za granicami swojego państwa, Królestwa Polskiego – „Polakiem”, tym sposobem precyzując swoją przynależność polityczną.
Autor nieznany. Portret Stanisława Orzechowskiego (1513-1566).
Przedstawiając się w liście do nuncjusza papieskiego Commendone, Orzechowski pisze, że pochodzi z „narodu ruskiego”, z „ruskiego kraju” (czyli z ruskiego województwa). Dalej wyjaśnia, że polscy królowie sprowadzili tam wielu Polaków, którzy ożenili się z Rusinkami, osiedli w tamtejszych włościach i stali się „Rusinami”. Ta uwaga ukazuje ważną rzecz, która określała tożsamość – swoisty „meldunek”: tam, gdzie znajdował się twój majątek ziemski, twoje włości, tam byłeś „zameldowany”. Oprócz tego formalnego szczegółu znaczenie miała również zwrotna asymilacja. Mowa o tym, że człowiek, po trafieniu do pewnej szlacheckiej korporacji w granicach ruskiego, podolskiego czy bełskiego województwa, zaczyna postrzegać siebie poprzez interesy tej korporacji, a z czasem staje się „politycznym Rusinem”. Czy taki przybysz pamiętał o swoim pochodzeniu? Musiał pamiętać. Przecież jeżeli zarzucano mu nieszlacheckie pochodzenie, musiał pojechać do swojego województwa i znaleźć przedstawicieli swojej rodziny, którzy poświadczyliby jego szlacheckie pochodzenie, a nawet byliby gotowi udowodnić to pod przysięgą. Znamienne jest, że Stanisław Orzechowski nawet sfabrykował swoje ruskie pochodzenie, bo tak naprawdę był etnicznym Polakiem i katolikiem, ale w odpowiednich okolicznościach oświadczył, że jego matka była prawosławną Rusinką, a dziadek – prawosławnym księdzem.
Pierwszy z trzech aktów unii horodelskiej z pieczęciami króla Polski Jagiełły i wielkiego księcia litewskiego Witolda.
Czy w taki sam sposób kształtowała się tożsamość w Księstwie Litewskim? Tu sytuacja wyglądała trochę inaczej. Przez pewien czas ludność zamieszkująca ziemie ukraińskie w składzie Wielkiego Księstwa Litewskiego, trzymała się z daleka od władzy centralnej. Było to spowodowane różnymi przyczynami, w szczególności jednym z warunków unii horodelskiej z 1413 roku między Wielkim Księstwem Litewskim i Królestwem Polskim, zgodnie z którym do centralnych urzędów Księstwa nie dopuszczano prawosławnych. Oznaczało to, że tylko katolicy mogli zajmować centralne pozycje w państwie i odpowiednio wpływać na jego politykę. To przekształcało tereny ukraińskie w tzw. „ziemie dalekie”, które żyją własnym życiem. Warto dodać, że pod koniec XV wieku elita Wielkiego Księstwa Litewskiego (katolicka i litewska) postrzegała mieszkańców tych ziem jako wiarołomnych. I tak, w przededniu wyborów wielkiego księcia Aleksandra Jagiellończyka, na Wołyń wysłano list, w którym przypominano Wołynianom, że przysięgali wierność wielkiemu księciu i Wielkiemu Księstwu Litewskiemu, jak i ich przodkowie.
Jan Matejko. Portret wielkiego księcia litewskiego i ruskiego, króla Polski, Aleksandra Jagiellończyka (1461-1506).
Powyższe uwagi nie oznaczają, że mieszkańcy ziem ukraińskich postrzegali je za odrębne od Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kiedy w 1500 roku książę Konstantyn Iwanowicz Ostrogski, hetman Wielkiego Księstwa Litewskiego, nota bene wyznawca prawosławia, trafił po nieudanej bitwie do niewoli w Moskwie, książę moskiewski Iwan III starał się namówić Ostrogskiego, by ten przeszedł do niego na służbę i przysiągł mu wierność. Książę Ostrogski nie uległ namowom cara przez sześć lat, a po złożeniu przysięgi i odzyskaniu wolności w 1506 roku zbiegł do domu – do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nasi przodkowie traktowali więc państwo moskiewskie jako obcy kraj, i to mimo uprzedzeń litewskiej elity w stosunku do Rusinów. Książę Ostrogski po powrocie otrzymał jeden z centralnych urzędów – kasztelana wileńskiego. To naruszenie postanowień unii horodelskiej przeszło niepostrzeżenie, natomiast, gdy wielki książę wyniósł go na urząd wojewody trockiego, wybuchł skandal. Panujący wówczas wielki książę Zygmunt, musiał obiecać na piśmie, że więcej nie dopuści do takich naruszeń unii horodelskiej, a wielki kanclerz Olbracht Gasztołd skarżył się w liście do królowej Bony, że tak doceniono Rusina, drobnego księcia, przedstawiciela podstępnych i cwanych Rusinów. Jak widzimy, pomimo tego, że Gasztołdowi, prawdopodobnie chodziło o własny interes, uprzedzenia litewskiej elity katolickiej w stosunku do prawosławnych Rusinów w Wielkim Księstwie były nadal silne.
Konstanty Ostrogski (1460-1530) mąż stanu i wojskowy, jeden z najbogatszych magnatów Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Jednocześnie na Wołyniu i Kijowszczyźnie rodzi się poczucie odrębności w politycznym organizmie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na przykład, w 1547 roku Wołynianie ponownie zatwierdzają przywilej już wcześniej nadany ziemi wołyńskiej i choć wtedy był to zapis niehonorowany już samo żądanie na swój sposób podkreślało: jesteśmy podmiotami, stanowimy odrębny byt w Wielkim Księstwie Litewskim. Jeszcze jedna, choć nieco anegdotyczna sytuacja pokazuje odrębność Wołynian – Rusinów w porównaniu z innymi mieszkańcami Wielkiego Księstwa. W 1529 roku na sejmie oznajmili, że ich miejsce na obradach sejmowych, mimo że o wiele wcześniej ustalone, nie odpowiada ich randze, a to z powodu sąsiedztwa w ławach sejmowych z przedstawicielami Żmudzi. Kiedy konflikt rozgorzał Wołynianie argumentowali, że są nie tylko lepsi od Żmudzinów, ale prawdopodobnie od wszystkich Litwinów. Było w tym ziarenko prawdy, gdyż rzeczywiście Wołynianie stanowili trzon wojska we wszystkich wielkich bitwach. Otóż, jak widzimy, w połowie XVI wieku już zakorzenione był wśród szlachty ziem ukraińskich postrzeganie siebie jako sławnych wojowników – najlepszych ludzi, a przede wszystkim odrębny podmiot. Do niedawna uważano, że szlachta ukraińska nie uświadamiała sobie swej podmiotowości, ale sejm lubelski 1569 roku ukazał całkiem inny obraz.
Żmudzini – grupa etniczna Litwinów w zachodniej Litwie, zamieszkująca historyczny region Żmudzi.
Właśnie na wiekopomnym sejmie lubelskim 1569 roku, który połączył dwa państwa – Wielkie Księstwo Litewskie i Koronę Polską – w jedno państwo, federalną Rzeczpospolitą, sytuacja z prawami ziem ukraińskich zmieni się zasadniczo. Do stycznia 1569 roku, kiedy rozpoczął się sejm lubelski, proces zbliżenia dwóch państw toczył się powolnie przez ponad dwa stulecia, ale o potrzebę ich połączenia aktywnie zabiegała szlachta polska na sejmach w pierwszej połowie XVI wieku w trakcie tzw. ruchu egzekucyjnego – inicjatyw średniej szlachty co do reformowania kraju, w szczególności potrzeby sprawdzenia, komu król nadawał ziemie. To było ważne, ponieważ z przychodów tronu korzystało najemne wojsko chroniące południowe rubieże przed napadami ze stepu (takie wojsko nazywano kwarcianym, bo na jego opłatę szła ćwierć, czyli kwarta przychodów królewskich). Oprócz kontroli królewskich przychodów szlachta Królestwa Polskiego domagała się unifikacji prawa i zakończenia procesu zjednoczenia z Wielkim Księstwem Litewskim.
Jan Matejko. Unia lubelska. 1869 r.
Czy ci, którzy zebrali się na sejmie w Lublinie, czyli „koroniarze” jak nazywano polską szlachtę i „Litwini” z Wielkiego Księstwa wyobrażali sobie, że obok nich istnieje osobny podmiot – naród ruski? Zapewne nie. Dla polskiej szlachty oczywista była równość wszystkich przedstawicieli stanu szlacheckiego, a magnaci litewscy, którzy zjechali się na sejm, nie mieli wątpliwości, że książęta ruscy, połączeni z nimi licznymi więzami rodzinnymi, będą działać z nimi solidarnie. Z drugiej strony Wołyń w wyobrażeniach Polaków był dawną polską krainą, która z powodu niesprzyjających warunków odeszła do Wielkiego Księstwa Litewskiego, a teraz pojawiła się okazja, by ją odebrać. Zatem cała szlachta ruska, która mieszkała na Wołyniu, zgodnie z tą logiką powróci do swego rodzimego „organizmu” – polskiego narodu szlacheckiego. Poza tym, polska i litewska szlachta różnie postrzegała samą unię. Pierwszej chodziło o dawną ideę przyłączenia Wielkiego Księstwa do Korony, drugiej o sojusz parytetowy między dwoma państwami. Warto dodać, że Wielkie Księstwo znajdowało się w tym czasie w trudnym momencie wojny z Moskwą: wojska moskiewskie już zajęły Połock, bardzo blisko Wilna – stolicy Wielkiego Księstwa Litewskiego i Litwini potrzebowali pomocy szlachty koronnej.
Pogodzenie dwóch projektów – przyłączenia i parytetowego współistnienia – było niemożliwe. Dlatego też w nocy przed pierwszym marca posłowie litewscy opuszczają sejm. Rozgniewani Polacy zaczęli domagać się od króla żeby, w sytuacji, gdy unia się nie udała, chociaż przywrócił Wołyń Królestwu Polskiemu. 5 marca 1569 roku król postanowił przyłączyć Wołyń i Podlasie do Królestwa Polskiego. Na Wołyniu miejscowa szlachta zostaje wezwana na sejm w celu złożenia przysięgi nowemu władcy. Przy okazji podkreślę, że paradoks polegał na tym, że i wielkim księciem litewskim i królem polskim była jedna i ta sama osoba – Zygmunt August. Ale w tamtych czasach to nie miało znaczenia, bo symbolicznie osoba króla mogła składać się z kilku elementów. Wołynianie w odpowiedzi zrobili coś niespodziewanego: 29 marca zebrali się na własnym sejmiku, skąd wysłali list do króla z zapewnieniem, że nie odrzucają unii, ale jako „wolnych ludzi” nie można ich traktować „ani nakazem, ani przywilejem”. Dlatego zaproponowali zwołanie osobnego sejmu na granicy między Królestwem Polskim i Wołyniem, w celu omówienia kwestii połączenia. Tym samym Wołynianie podkreślają swoją podmiotowość, uznając siebie jako równoprawnego partnera w pertraktacjach dotyczących unii.
Nie będę zatrzymywać się na szczegółach przebiegu tych rozmów – możliwe, że temu poświęcona będzie osobna rozmowa. Natomiast zaakcentuję jeden wymowny szczegół: kiedy szlachta wołyńska pod koniec maja jednak przybyła na sejm lubelski i ogłosiła, że zgodzi się złożyć przysięgę, to zażądała, aby taką przysięgę złożyli koronni posłowie i senatorowie. Oburzona strona polska próbowała przekonywać, że chętnie podzieli się z nimi swoimi prawami, jak równi z równymi, wolni z wolnymi, że potem staniemy się jednym narodem i że przyłączając się tylko potwierdzają swoją przysięgą wierność królowi i zdobywają prawa dla siebie. Książęta natomiast mówią „nie” i 23 maja szlachta wołyńska kategorycznie oświadcza, że przysięgać musi nie tylko ten, którego przyłączają, ale i ten, który przyłącza. To oświadczenie, w istocie, oznaczało ogłoszenie własnej „honorowej” odrębności, której Wołynianie nie porzucą dla żadnego innego narodu, bo mają swoje własne prawa, których ochronę musi zagwarantować poprzez swoją przysięgę zarówno szlachta polska, jak i król.
W ten sposób sejm lubelski zamienia się w dramat, w którym wybrzmiewają bardzo ważne sprawy, dotyczące kultury politycznej szlachty ruskiej: na przykład, że jesteśmy wolnymi ludźmi, że przybyliśmy na sejm nie pod przymusem, a z własnej woli, że mamy prawo postępować tak jak uważamy za konieczne. Podsumowując, dzięki wytrwałości Wołynian, w bardzo niesprzyjających warunkach, gdy ich grupka doświadcza ucisku, mimo wszystko osiągają swoje cele – prawo do samodzielnego napisania przywileju, który będzie zawierał te prawa, które oni sami uznają za ważne i potrzebne.
Właśnie, w tym przywileju można dostrzec, co dla tych ludzi stanowiło wartość. Należy zacząć od pytania, czy tylko siebie Wołynianie mają na myśli, gdy mówią „my – osobny naród, my – dumny naród, my – naród z przywilejami”? Odpowiedź pojawia się na początku czerwca, gdy proponują przyłączyć również Kijowszczyznę. Należy powiedzieć, że nie wszyscy przedstawiciele szlachty polskiej, obecni na sejmie, życzyli sobie przyłączenia graniczącego ze stepem Kijowa, bo przyszłoby go ochraniać. Mimo to Wołynianie nalegają, głosząc, że Kijów – to brama Rusi. Mało tego, twierdzą, że ich „Wielki Wołyń” rozpościera się po rzekę Narew i Jasiołdę, czyli do północnego krańca Królestwa Ruskiego. To pokazuje, że zachowała się pamięć o przeszłości i że ich tożsamość opierała się na tradycji historycznej. Niektórzy z Litwinów pisali w listach, że Wołynianie są gorsi od koroniarzy, bo chcą odebrać nie tylko Kijów, ale i województwo brzeskie – Kobryń, Pińsk, czyli, właściwie całe etniczne terytorium ukraińskie.
Ale wróćmy do treści przywileju, napisanego przez Wołynian nie tylko dla siebie, ale także dla województwa kijowskiego i bracławskiego. Zauważę, że ten przywilej rzeczywiście stanowił umowę króla ze wszystkimi stanami ruskimi, zamieszkującymi te ziemie. Wspomina się w nim o książętach, panach, szlachcie, duchowieństwie i mieszczaństwie. Przywilej zatwierdzono poprzez przysięgę królewską i miał on pozostawać niezmieniony i potwierdzony przez kolejnych władców. Zawierał takie punkty: nienaruszalność terytorium, zachowanie własnego prawa, czyli drugiego Statutu Litewskiego, użycia języka ruskiego w sądownictwie i administracji, zachowanie równości katolików i prawosławnych, nietykalność majątkowa, nadanie przez króla urzędów miejscowych jedynie tym, którzy posiadają ziemię na Wołyniu, Kijowszczyźnie i Bracławszczyźnie. Jak widzimy, przywilej, otrzymany przez szlachtę ukraińską na sejmie lubelskim, tak naprawdę był swego rodzaju protokonstytucją, którą szlachta ukraińska napisała dla siebie zawierając tam, jak zauważył w liście jeden z autorów „najpotrzebniejsze dla nas, tak, jak my tego potrzebujemy”. Przytoczona powyżej lista istotnych kwestii, legnie u podstaw kulturowo-administracyjnej autonomii trzech województw w granicach nowopowstałej Rzeczpospolitej.
Oprócz przywileju lubelskiego, który można uważać za protokonstytucję (i właśnie stąd można wywodzić ukraińską tradycję konstytucjonalizmu, a nie z konstytucji Filipa Orlika 1710 roku, jak się często twierdzi) istniał jeszcze jeden akt, do którego rękę przyłożyli nasi przodkowie – to tzw. artykuły henrykowskie. Jak pamiętamy, po śmierci Zygmunta Augusta, jego następcę miał wybierać ogół szlachecki. Król zmarł 7 lipca 1572 roku, ale nikt nie wiedział jak ten proces będzie się odbywać, dlatego na styczeń 1573 roku zwołano sejm, na którym należało uzgodnić mechanizm wyborów. Właśnie na tym tzw. sejmie konwokacyjnym uchwalono Akt Konfederacji Warszawskiej, który w zamieszaniu wyborczym zapewniłby pokój na terenach Rzeczpospolitej. Przypomnę, że na Zachodzie toczyły się wtedy wojny religijne i tutejsi protestanci, żeby zabezpieczyć swój kraj przed potencjalnym zagrożeniem taką samą wojną, utworzyli pakiet praw, które utrzymywałyby przyszłego wybranego króla-katolika, w pewnych ramach. Akt Konfederacji Warszawskiej, jako akt dotyczący pokoju religijnego, wpisano na listę cywilizacyjnego dziedzictwa Europy UNESCO. W uchwaleniu tego dokumentu brała udział również szlachta ruska.
Étienne Dumonstier. Portret Henryka III Walezego. 1578 r.
Henryk III Walezy (1551-1589) - król Francji (1574-1589), król Rzeczypospolitej Obojga Narodów, wielki książę litewski, wielki książę ruski, wielki książę kijowski, wołyński, podolski (1573-1574), ostatni przedstawiciel dynastii Walezjuszów na tronie francuskim.
Jeszcze jeden ważny dokument okresu bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta sejm uchwalił w maju 1573 roku, gdzie na tron wybrano francuskiego księcia Henryka Walezego, uczestnika nocy św. Bartłomieja. W Rzeczpospolitej o tym wiedziano, więc, żeby nie dopuścić do takich wydarzeń w przyszłości, wybrańca zmuszano do złożenia przysięgi dotyczącej dochowania warunków, sformułowanych w dwóch dokumentach (każdy kolejny król miał czynić tak samo). Pierwszy dokument – to osobiste zobowiązania króla (pacta conventa), drugi – tzw. artykuły henrykowskie, czyli spis fundamentalnych zasad funkcjonowania państwa.
Pacta Conventa podpisane przez Henryka Walezego (1573).
Warto dodać, że do pacta conventa wniesiono nie tylko zobowiązania króla do budowania zamków i wyposażania floty czy włączania francuskiej piechoty do wojny z Moskwą, ale i sprowadzenie francuskich profesorów z Sorbony do prowadzenia wykładów na Uniwersytecie Jagiellońskim i na własny koszt kształcenie co roku stu polskich studentów we Francji. Jak widzimy, szlachta dbała nie tylko o dobra materialne. Do artykułów henrykowskich włączono też punkt o pokoju religijnym. Znamienne, że w tym punkcie, po raz pierwszy naród ruski został wymieniony jako osobne pojęcie obok politycznych narodów polskiego i litewskiego. To oznacza, że szlachta już uznawała istnienie narodu ruskiego jako odrębnej jednostki, a zasługa w takim sformułowaniu tego punktu, bezsprzecznie, należała do szlachty ruskiej, przede wszystkim Wołynian, co podkreśla tak uważny obserwator wydarzeń, jak Światosław Orzelski. Do artykułów henrykowskich wniesiono także punkty mówiące o tym, że województwa wołyńskie, bracławskie i kijowskie rządzą się swoim własnym prawem, którego nikt nie może zmienić bez zgody szlachty. Do przestrzegania artykułów henrykowskich zobowiązywać się będą w przysiędze wszyscy kolejni królowie Rzeczypospolitej. O tym jaki będzie to miało wpływ na historię naszych ziem, porozmawiamy nieco później.
Natomiast warto zaakcentować jeszcze jedną ważną kwestię – kształtowanie się wśród ukraińskiej szlachty wyobrażeń o sobie jako o narodzie politycznym z własną kulturą polityczną. Podstawa, na której zasadzało się postrzeganie siebie jak trzeciego członka Rzeczpospolitej, opierała się na przywileju lubelskim. Na przykład, szlachta przy każdej okazji skarżyła się królowi na naruszenia przywileju w kwestii języka, gdy, powiedzmy, na Wołyń, Kijowszczyznę czy Bracławszczyznę przychodziły listy z kancelarii królewskiej, napisane w języku polskim. Tamtejsza szlachta natychmiast na to reaguje, pilnując przestrzegania swego fundamentalnego prawa do używania języka ruskiego w sądownictwie i w kontaktach z władcą, i taki warunek pojawia się wiele razy – i na sejmikach, i na sejmach, i w innych dokumentach. Szlachta usilnie stara się o to, by w kancelarii królewskiej pracował ruski pisarz, który zapisywałby do osobnych ksiąg listy, uchwały sejmowe, przywileje królewskie, itd. w języku ruskim. Drugi Statut Litewski z czasem zaczęto nazywać statutem Wołyńskim, czyli znika pojęcie „prawa litewskiego” – ono staje się nasze, a jakiekolwiek odstępstwa od niego są zauważane i oprotestowywane. Dla przykładu, uchylano pozwy, jeżeli w trakcie procesu okazywało się, że naruszono „nasze” prawo itd. Sporadycznie pojawia się określenie „naród ruski”, ale kto to jest, jakie terytorium zajmuje, kogo obejmuje – jeszcze nie precyzowano.
To nastąpi dopiero po takim epokowym wydarzeniu jak unia brzeska 1596 roku.
Unia brzeska (1596) – wycofanie części episkopatu i wiernych Metropolii Kijowskiej z kanonicznego podporządkowania Patriarchatowi Konstantynopola i zjednoczenie z Kościołem rzymskokatolickim, ogłoszone na soborze cerkiewnym w Brześciu (obecnie Brześć na Białorusi). W wyniku zawarcia unii powstał Ukraiński Kościół Greckokatolicki.
Jak wiadomo, król po jej ogłoszeniu zlikwidował Cerkiew prawosławną, ogłaszając jej następczynią Cerkiew unicką. Oburzeni prawosławni powoływali się na to, że w przywileju lubelskim była mowa o równości prawosławnych i katolików, a to oznacza, że nasza cerkiew ma prawa, których nikt nie może odebrać, nawet sam król, bo on przysiągł je przestrzegać. Wreszcie, jest akt warszawskiej konfederacji, który gwarantował równość wszystkich wyznań chrześcijańskich. W trakcie polemiki, która rozgorzała między unitami i prawosławnymi, wynika potrzeba sformułowania odpowiedzi na pytanie „kto jest prawdziwym ruskim narodem”? Zgodnie z przywilejem – to ci, którzy mieszkają na swoim niezmiennym terytorium włączonym do Królestwa Polskiego w 1569, albo jeszcze wcześniej. Dlatego ówczesny polityk Jan Szczęsny Herburt z województwa ruskiego, chociaż katolik i śląski Niemiec z pochodzenia, gorąco oświadcza, że nie można dopuścić, aby z Rusi wygnano Ruś, a jeśli prawa przywileju lubelskiego nie dotyczą wszystkich, to po to jest zwyczaj, który można traktować jako prawo. Jednocześnie w ferworze walki o odnowienie statusu Cerkwi prawosławnej dochodzi do zawężenia pojęcia narodu ruskiego, bo opierając się na przywileju lubelskim, polemiści, szczególnie Zachariasz Kopysteński i Melecjusz Smotrycki utożsamiają go jedynie z prawosławnymi.
Polemiści to uczestnicy dyskusji religijnych między kościołami katolickim i prawosławnym w celu ich zjednoczenia. Impulsem do powstania literatury polemicznej była książka "O jedności Kościoła Bożego" (1577) autorstwa polskiego publicysty jezuickiego Piotra Skargi. W odpowiedzi pojawiły się broszury ukraińskich polemistów Herasyma Smotryckiego, Krzysztofa Filaleta, Iwana Wyszenskiego, Stefana Zyzanii, Zachariasza Kopysteńskiego, Melecjusza Smotryckiego i innych.
Na początku zwróćmy uwagę na utwory Melecjusza Smotryckiego, które dobrze ukazują, jak powoli wyłoniła się ta religijna jedność. Zgodnie z jego tezą w pierwszym utworze „naród ruski – to prawosławni, a Litwini i Polacy – to katolicy”. Ale już w następnym utworze, pisze: „Nie odrodzi się od swej krwi ten, kto zmienia wiarę. Kto z narodu ruskiego przyjął wiarę rzymską, ten nie stał się od razu Hiszpanem czy Włochem, po staremu zostanie szlachetnym Rusinem. Przecież nie wiara robi Rusina Rusinem, Polaka Polakiem, Litwina Litwinem, a urodzenie i krew ruska, polska czy litewska”.
Melecjusz Smotrycki (1577-1633) – pisarz, językoznawca, rektor Kijowskiej Szkoły Brackiej, arcybiskup połocki, witebski i mścisławski. Syn pisarza-polemisty Herasyma Smotryckiego. Jego twórczość miała zasadniczy wpływ na rozwój literatury ruskiej. W 1620 został wyświęcony na arcybiskupa połockiego, witebskiego i mścisławskiego w Kijowie. Następnie opublikował szereg prac antyunijnych, za co był prześladowany przez władze polskie. W 1624 odwiedził Konstantynopol, Egipt i Palestynę. Po powrocie na Ukrainę w 1627 przeszedł na stronę Unii. W latach 1628-1629 opublikował kilka książek, w których uzasadniał swoje działania, zabiegał o unię, o zwołanie soboru w celu pojednania zwolenników i przeciwników unii.
To czymże jest naród ruski według Smotryckiego, przypomnę – połockiego biskupa prawosławnego? To ludzie, którzy mieszkają na swoim terytorium – w ruskim kraju: mając własne prawa, zarówno katolicy, prawosławni jak i protestanci, na ten czas sojusznicy prawosławnych. Jeżeli istnieją prawa narodu ruskiego to jest on rzeczywiście osobnym politycznym narodem, który wszedł do składu Rzeczypospolitej łącząc się z litewskim i polskim narodem politycznym na podstawie suwerennego porozumienia. Czyli, jak pisze Smotrycki, w państwie istnieją trzy równoprawne narody polityczne, które „siedzą razem na sejmach”, razem decydują o swoim losie czy walczą, bronią swej Ojczyzny. I nie ma znaczenia czy są katolikami, prawosławnymi, protestantami, czy wreszcie unitami. Całkowicie w duchu swego czasu Melecjusz Smotrycki oświadcza: „Nie sprzeciwiamy się temu, żeby unici wierzyli tak jak oni chcą”, bo istnieje przecież akt konfederacji warszawskiej, my tylko chcemy, „żeby nie nastawali na nasze prawa”, zostając częścią narodu ruskiego.
Jak widzimy, jest to całkowicie współczesne wyobrażenie o narodzie politycznym. Przecież, gdy mówimy o Ukraińcach, to nie twierdzimy, że są nimi tylko ci, którzy posługują się językiem ukraińskim, czy koniecznie są etnicznymi Ukraińcami. Dla nas obywatele Ukrainy to Ukraińcy polityczni. Dziś to zjawisko określa się mianem terytorialno-prawnego modelu narodu, a stworzyła go szlachta w pierwszej połowie XVII wieku w oparciu o przywilej lubelski. Na potwierdzenie swej tezy przypomnę jeden z wielu możliwych przykładów: w instrukcji szlachty wołyńskiej z 1632 roku dla swoich posłów na sejm czytamy, że dla Wołynian bardzo ważne jest odnowienie „prawa naszych prawosławnych braci”, bo to nie tylko sprawa prawosławnych, tu naruszono interesy całego „naszego narodu ruskiego” – prawosławnych, katolików i protestantów.
Zakończę słowami jeszcze jednego Wołynianina, który z czasem zostanie wojewodą kijowskim – Adama Kisiela na sejmie 1641 roku. Sprzeciwiając się propozycji szlachty polskiej dotyczącej odebrania tytułów książęcych jako niezgodnych z zasadami równości, Kisiel broni ich, bo to część tradycji ruskiej, przypominając, że „przyłączyliśmy się do naszej wspólnej Ojczyzny Rzeczpospolitej, nie jak do kraju, a z krajem, przyłączyliśmy się nie do religii, ale z religią, nie do honorów i zaszczytów, a z własnymi honorami i zaszczytami”.
Ten naród ruski, w imieniu którego przemawiał Kisiel, jest już pewien, że uzyskał swe prawa nie od polskich królów i nie od wielkich książąt litewskich, a jeszcze od dawnych ruskich kniaziów. W taki sposób konstruuje się przeszłość, a jak wiemy – nasza przeszłość to klucz do zrozumienia teraźniejszości.
Podsumowując, możemy stwierdzić, że w połowie XVII wieku szlachta ruska już ukształtowała wyobrażenie o sobie, swojej przeszłości, swoim terytorium i swoich prawach jak o autonomicznym podmiocie – jednostce politycznej, równej polskiemu i litewskiemu narodowi. Taka pozycja formowała się stopniowo, szlachta zdobywała swoje prawa, idąc na ustępstwa królowi, a król szedł na ustępstwa szlachcie. W konsekwencji powstała unikalna kultura polityczna, w której szanuje się innych – tych, którzy wyznają inną wiarę, inaczej się ubierają, mówią w innym języku, ale przy tym są świadomi swej wartości jak pewnej jednostki kulturowej, jak pewnego politycznego podmiotu, jak osobnego narodu.
Mimo tego, że ta kultura polityczna może się nam wydawać daleka, to, co zaskakujące, miała ona istotny wpływ na kształtowanie tych wartości, które bezpośrednio nas dotyczą. I jeżeli przyjrzymy się współczesnym realiom to zobaczymy, na ile bliskie dla nas, współczesnych Ukraińców okazują się wartości, o których była mowa i na ile współbrzmią z naszymi reakcjami na łamanie prawa, naruszanie godności, prawa do życia czy własności oraz na inne fundamentalne zasady, które określają nasze człowieczeństwo i czynią nas podmiotem politycznym.