Kultura ukraińska XVIII wieku
Wykład przedstawia kulturę ukraińską czasów nowożytnych w kontekście europejskiego oświecenia i rewolucji światopoglądowej. Przemiany, które w niej zachodziły, ujawniały się cieleśniały się w procesach sekularyzacji życia religijneo oraz indywidualizacji życia prywatnego. Ołeksij Sokyrko objaśnia te procesy na przykładzie prywatnego pamiętnikarstwa, powoływaniu do życia nowych placówek oświatowych, które miały lepiej odpowiadać na ówczesne potrzeby uczniów, a także rozwoju malarstwa portretowego, kiedy portret sarmacki stopniowo ustępuje miejsce portretowi indywidualnemu. Prelegent przygląda się też fenomenowi małych miasteczek, licznie rozsianych w XVIII wieku na wszystkich ukraińskich ziemiach, z własnym rytmem życia codziennego i własną, swojską kulturą artystyczną.
Dziś będzie mowa o ukraińskiej kulturze XVIII w. – jednak nie będziemy mówić o jakimś odrębnym fenomenie. Postaramy się spojrzeć na nią z perspektywy europejskiej, zwracając uwagę na cechy wspólne z innymi kulturami europejskimi, ale także na te, które wyróżniają kulturę ukraińską w kontekście europejskim i czynią ją zjawiskiem wyjątkowym.
Epokę, o której będziemy mówić, historycy, z wrodzoną skłonnością do periodyzacji dziejów, określają mianem Wczesna Nowożytność, co jest kalką z języka angielskiego. To specyficzny okres, który stanowi jakby przełom między schyłkiem Średniowiecza (koniec XV – początek XVI wieku), gdy w Europie miały miejsce dogłębne przemiany ekonomiczne, społeczne, prawne, światopoglądowe, a Nowym Czasem, który wyznacza XIX i XX w. Właśnie w okresie wczesnonowożytnym można dostrzec wiele pozostałości średniowiecznego sposobu życia, średniowiecznego typu kultury stopniowo zastępowanego przez elementy (np. instytucję nowoczesnego państwa, nowy system prawny, nowoczesne technologie), które wykorzystujemy do dziś. To właśnie wtedy pojawiają się, zaczynają rozwijać i stają się czymś oczywistym już w kolejnym – XIX w. Było to swoiste przygotowanie do nadchodzącego zrywu, skumulowanie energii, która później wybuchnie i zmieni nie do poznania oblicze Europy, europejską cywilizację w następnym wieku. Z tego też powodu historycy często porównują wiek XVIII do nakręconej sprężyny – jest to krótki okres, niekiedy nawet nie zamykający się w pełnym wieku, na który chronologia historyczna zwykła dzielić dzieje.
Czym był ten okres dla Europy i Ukrainy – postaramy się opisać w odniesieniu do sfery kultury rozumianej nie tylko jako sztuka, architektura, muzyka czy malarstwo, ale także określony sposób życia a szczególnie postawa ludzi tego czasu, co przejawia się w życiu codziennym, polityce, sposobach komunikacji, modelach wzajemnych relacji, ich zainteresowaniach, priorytetach, umiejętnościach, wzorcach zachowania. Bliższe spojrzenie na to, czym żyła wczesnonowożytna Ukraina, ukazuje istnienie wielu średniowiecznych form światopoglądowych, ukształtowanych jeszcze w okresie klasycznego średniowiecza, z drugiej jednak strony zauważyć można wiele nowych zjawisk zarówno w sferze światopoglądu, kultury, które zapowiadają nadejście Nowego Czasu.
Przyjrzyjmy się więc bliżej tym kulturowym stałym i innowacjom, które pojawiają się w ukraińskiej kulturze w XVIII w. Na Zachodzie ten okres często jest łączony z tak zwaną rewolucją światopoglądową – zjawiskiem, które w pewnej mierze łączyło nową wizję na temat otaczającego świata, oraz religię, która dla człowieka wczesnej nowożytności pozostawała przecież podstawowym wyznacznikiem światopoglądu. Jednak teraz między wiarą i wiedzą zaistniały nowe formy relacji. Jeśli poprzednio wiara znajdowała się na pierwszym miejscu i z założenia była pewna (wiara w Jezusa Chrystusa i w podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej jako niepodważalna podstawa światopoglądu człowieka, nawet jeśli nie przestrzegał on zasad religijnych i niezbyt często przystępował do spowiedzi), to teraz sytuacja stopniowo ulegała zmianie. Przyczyniał się do tego po części również sam Kościół, nie dystansując się od postępu naukowego. Duchowni często byli prawdziwymi uczonymi, zgłębiającymi tajniki przyrody i człowieka, jako lekarze, astronomowie, matematycy, archeologowie. I ten bagaż odkryć naukowych zgromadzony przez ludzkość, przez kulturę europejską w XV-XVI w. ukształtował nową postawę w odniesieniu do wiedzy i jej relacji do religii. Religię i wiarę przestano pojmować jako niezależne i samodzielne kategorie. Ich nowa rola zaczęła polegać na wspomaganiu i stabilizowaniu postrzegania świata przez dobrego chrześcijanina w oparciu o wiedzę, a nawet o pewne naukowe dowody. To oznaczało, że wiara i wiedza od tego momentu szły równolegle, a nie w kontrze do siebie. Jeszcze poprzedni – XVII wiek podarował ludzkości, w szczególności europejskiej cywilizacji, takie przełomowe wynalazki jak np. teleskop, który pozwolił człowiekowi z wielką dokładnością (jak na ówczesne możliwości) obserwować ruch ciał niebieskich. Dla Kościoła również było to istotne, ponieważ dawało możliwość doprecyzowania kalendarza, a zarazem dat kościelnych świąt. Wynaleziono również mikroskop, który dawał możliwość obserwacji najmniejszych elementów żywych organizmów, stworzonych przez Boga. Jak widzimy, te wynalazki nie stały w sprzeczności z religią; od tego momentu religia i wiedza łączyły się, podążały ramię w ramię.
Niezwykle istotne było, że to połączenie w XVIII w. stopniowo ujawnia się w kanonie oświaty, czyli zdobycie nowej wiedzy zaczyna być postrzegane jako działanie miłe Bogu, a także takie działanie, które wzmacnia cnotę dobrego chrześcijanina. Można to dostrzec w szczególności na przykładzie naszego (ukraińskiego) systemu oświaty, kiedy w ramach przedmiotów wykładanych w kolegiach jezuickich na ówczesnych ziemiach ukraińskich lub w szkołach prawosławnych wprowadzane są, prócz tradycyjnej teologii, historii i retoryki również przedmioty ścisłe i przyrodnicze. Równolegle w bibliotekach duchowieństwa ukraińskiego i elity świeckiej pojawia się coraz więcej książek z różnych dziedzin wiedzy: matematyki, geografii, architektury, fortyfikacji, a od drugiej połowy XVIII wieku repertuar książkowy uzupełniają tytuły z medycyny, opartej na racjonalnych założeniach naukowych agronomii, poradniki domowe. Jak widzimy religia nie ustępuje, lecz współistnieje z nauką i wiedzą racjonalną, co ma pomóc chrześcijaninowi prawidłowo pokonywać szlak ziemskiego bytowania. Kościół jako instytucja pozostaje w dalszym ciągu ważnym kulturowym fenomenem, chociaż jego rola w państwie i społeczeństwie się zmienia. Struktura kościelna zachowuje wyraźne średniowieczne cechy: to państwo w państwie z własnym prawem, ustawodawstwem i sądownictwem, własnym ustrojem i własną hierarchią. Kościół posiada ogromne zasoby materialne i finansowe. W istocie Kościół i państwo są jak dwa statki, które płyną obok siebie, każdy z własnym sternikiem, a ich kursy nie zawsze są zbieżne.
W XVIII wieku Kościół, szczególnie w Ukrainie Kościół rzymskokatolicki i Cerkiew prawosławna, przeżywają istotne zmiany zapoczątkowane jeszcze w XVII w. Procesy te związane są z konfesjonalizacją, której celem było wzmocnienie tożsamości konfesyjnej – wyraźniejsze określenie istoty wiary i organizacja odpowiednich relacji ze społeczeństwem, co w coraz większym stopniu odróżniało obie instytucje.
Konfesjonalizacja – proces wyodrębniania się kościołów chrześcijańskich na podstawie różnic między nimi; kształtowanie się dogmatów w poszczególnych kościołach chrześcijańskich, które rozpoczęło się pod wpływem reformacji; proces rozpowszechnił się w Ukrainie w XVII wieku.
Charakterystyczney dla XVIII w. był fakt, że w te procesy zaczęło się angażować państwo. W odniesieniu do prawosławia w Ukrainie, które związane było z metropolią kijowską, wielką rolę odegrały reformy sekularyzacyjne, odbywające się w imperium rosyjskim.
Metropolia kijowska (prawosławna) – terytorium kanoniczne Kościoła wschodniochrześcijańskiego z centrum w Kijowie, utworzone w 988 r. po chrzcie Rusi. Jest kanonicznie podporządkowana Patriarchatowi Konstantynopola. W XVII i XVIII wieku obejmowała terytoria dzisiejszej Ukrainy, Białorusi i południowo-wschodniej Litwy.
Sekularyzacja – wypieranie światopoglądu religijnego przez światopogląd świecki, podporządkowanie Kościoła interesom państwa i społeczeństwa.
Rozprzestrzeniając się na tereny metropolii kijowskiej, stopniowo dokonały one zmiany statusu Cerkwi w ukraińskim społeczeństwie. Niewątpliwie miało to wpływ na działalność duszpasterską i oświatową Cerkwi, a pośrednio także na życie intelektualne. W imperium rosyjskim Cerkiew stopniowo przekształcała się w jedną z instytucji państwa, co było niespotykanym dotychczas zjawiskiem, które stanie się dominujące w następnym stuleciu. W tym szczególnie wyraźnie przejawia się specyfika okresu wczesnonowożytnego, kiedy zalążki przyszłego upaństwowienia instytucji religijnych, co stanie się ogólną zasadą w Europie XIX w., pojawiają się w ciągu XVIII w. Co ważne, włączenie kijowskiego prawosławia w nowe tendencje kształtuje nowe pokolenie hierarchów, dla których reformy przeprowadzane przez imperium stwarzają nowe możliwości rozwoju intelektualnego i profesjonalnego. Metropolia kijowska stała się głównym zapleczem personalnym tych zmian, żeby wspomnieć takich „architektów” tych reform jak Teofan Prokopowicz i licznych hierarchów rosyjskiej Cerkwi prawosławnej, wykształconych w murach akademii kijowskiej.
Teofan Prokopowicz (1681-1736) – arcybiskup, teolog, rektor Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, jeden z czołowych ideologów powstania Imperium Rosyjskiego, wiceprzewodniczący nowo utworzonego Świętego Synodu.
Kolegium Kijowsko-Mohylańskie (Akademia Kijowska) - instytucja szkolnictwa wyższego. Została założona w Kijowie w 1632 roku i uzyskała status akademii w 1701 roku.
Podobne procesy obejmują również Kościół rzymskokatolicki. Prawdopodobnie na ukraińskich ziemiach w granicach Rzeczypospolitej działania te nabierały większego tempa jak w prawosławiu, a sekularyzacja została zainicjowana dopiero w drugiej połowie XVIII w. jednak autorytet duchowny katolickich intelektualistów był o wiele większy niż autorytet świeckich.
Warto zauważyć jeszcze jeden istotny fenomen, związany nie tyle z wyznaniem, lecz z religią. Kultura ukraińska zachowuje różnorodność religijną, jednakże pewne zmiany narastają również tutaj. Przede wszystkim chodzi o nowe oblicze judaizmu, obecnego w żydowskich wspólnotach zarówno Lewobrzeżnej jak i Prawobrzeżnej Ukrainy. Pojawienie się w judaizmie nowych nurtów w ciągu XVIII w. łączy się z popularyzacją nurtów kabalistycznych, nie ma przy tym wątpliwości, że pojawiły się one na ziemiach ukraińskich nieprzypadkowo. Z jednej strony Ukraina Prawobrzeżna pozostawała przestrzenią z dużymi skupiskami ludności żydowskiej, a z drugiej, wstrząsy minionego wieku związane z doświadczeniami okresu Chmielnicczyzny i Ruiny, skłoniły intelektualistów żydowskich do nowych duchowych poszukiwań, co w konsekwencji przyczyniło się do ukształtowania nowych doktryn judaistycznych. Ich rozwój przypadnie na kolejne – XIX stulecie, a nawet początek XX w., i przyczyni się do kształtowania żydowskiej tożsamości narodowej.
Mówiąc o Żydach należy podkreślić, że ukraińska kultura XVIII w. była nadzwyczaj różnorodna, wielonarodowa, zróżnicowana religijnie, ponieważ obejmowała nie tylko spuściznę kulturową etnicznych Ukraińców, ale także innych wyznawców wschodniego chrześcijaństwa – Ormian, Greków, Bułgarów, również Polaków jako wyznawców katolicyzmu, praktykujących protestantyzm Niemców, wspomnianych już Żydów i Tatarów - wyznawców Islamu. Kolorytu temu konglomeratowi dodawało również to, że głównymi „beneficjentami” na ziemiach ukraińskich były dwa państwa – Imperium rosyjskie, w skład którego wchodził kozacki Hetmanat, powstały w XVII w., a z drugiej strony Rzeczpospolita wraz z ziemiami, które pozostawały w jej granicach po rewolucji kozackiej. Obydwa państwa więcej różniło niż łączyło, istotne jest jednak aby zrozumieć, że prowadzona przez nie polityka wpływała na zmiany kulturowe w Ukrainie. Rola państwa była niezwykle istotna i do końca XVIII w. nieustannie wzrastała, ponieważ państwo stopniowo przejmowało funkcje, którymi nie było zainteresowane w okresie średniowiecza, a które w XIX w. staną się zasadniczą sferą jego działania.
Z perspektywy relacji religijnych należy zauważyć, że podczas gdy Hetmanat był monokonfesyjny z dominującym w nim prawosławiem, to na ukraińskich ziemiach w ramach Rzeczypospolitej dominował katolicyzm, obok którego współegzystował wschodni obrządek – wśród wiernych Cerkwi unickiej. Również dla nich wiek XVIII stał się okresem wyjątkowym. W ciągu poprzedniego stulecia ich Cerkiew funkcjonowała między dwoma potężnymi siłami – państwem kozackim, które starało się ją zniszczyć, domagając się likwidacji unii, oraz Rzeczpospolitą, gdzie Cerkiew unicka była postrzegana jako niepotrzebna, jako dziwny twór „pseudokatolików”, których nieustannie skłaniano do połączenia z Kościołem katolickim. Natomiast w XVIII w., szczególnie po synodzie zamojskim z 1720 r,. Cerkiew unicka zaczęła się rozwijać w wymiarze instytucjonalnym i społecznym jako pełnoprawna wspólnota wiernych. Ukształtowała się cała sieć monasterów, na czele z regułą św Bazylego Wielkiego, która z czasem zacznie odgrywać w historii niesłychanie istotną rolę, okrzepła hierarchia cerkiewna, administracja i prawo. Cerkiew unijna poszła więc drogą konfesjonalizacji, drogą, która została wcześniej utorowana zarówno przez katolików, jak i prawosławnych.
Dla protestantów XVIII w. stał się ponurym okresem. Na terenach kozackiego Hetmanatu byli nieobecni, a po dramatycznych wydarzeniach, określanych mianem potopu szwedzkiego, wyznawców radykalnej gałęzi protestantyzmu, która funkcjonowała przeważnie na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego i na ukraińskich ziemiach prawobrzeżnych województw, zgodnie z sejmową uchwałą uznano za zdrajców, którzy w czasie najazdu szwedzkiego przysięgali wierność Koronie szwedzkiej, i skazano na banicję.
Potop (1655-1660) – metaforyczna nazwa okresu w historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów, kiedy kraj był okupowany przez wojska szwedzkie, siedmiogrodzkie i hetmańskie.
Kiedy wspominaliśmy o rewolucji światopoglądowej, to przede wszystkim mieliśmy na myśli odkrycia naukowe, szczególnie ich wpływ na wierzenia i świadomość religijną. Jednak te zmiany przejawiały się także w bardziej przyziemnych kwestiach. To, co w pierwszej kolejności zwraca uwagę historyka, to pojawianie się nowego zjawiska, kiedy człowiek rozmawia sam ze sobą, kiedy powierza swoje myśli nie tylko Bogu czy spowiednikowi, lecz zaczyna prowadzić dialog wewnętrzny lub poruszać ważne, osobiste tematy w wąskim kręgu osób znajomych bądź bliskich. Przekonujemy się o tym za sprawą prywatnej korespondencji pochodzącej z XVIII w. W poprzednich wiekach zjawisko to było mało zauważalne, ponieważ korespondencja dotyczyła jedynie bardzo ważnych spraw, związanych z prywatnym życiem bądź działalnością publiczną. Natomiast w ciągu XVIII w. utrwala się zwyczaj pisania listów w celu informowania o wydarzeniach z życia rodzinnego, o własnych odczuciach i doświadczeniach.
Kolejnym swoistym znakiem czasu było pojawienie się tradycji pamiętnikarskiej. Nie można oczywiście twierdzić, że w poprzednim stuleciu nie prowadzono dzienników czy nie zapisywano pamiętników, oczywiście taka praktyka istniała, ale nie była tak popularna. Natomiast od XVIII w. zachowała się ich ogromna ilość, prowadzonych przez przedstawicieli różnych stanów: starszyzny kozackiej, jak Jakiw Markowycz, i Danyło Chanenko, osoby duchowne jak metropolita Dmytrij Rostowski lub szeregowych przedstawicieli kleru - diakonów, a czasem nawet proboszczów, jak Danyło Dubrowin.
Jakiw Markowycz (1696-1770) – generalny podskarbi hetmanatu, pochodzący z utytułowanej rodziny wyższych oficerów, tłumacz i autor pamiętnika.
Herb rodziny Chanenków
Mykoła Chanenko (1791-1760) – generał buławy hetmańskiej, członek rodziny hetmańskiej, prawnik, tłumacz i autor pamiętników.
Św. Dymitr z Rostowa (Danyło Tuptalo) (1651-1709) – metropolita rostowski, uczeń Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, hagiograf, kaznodzieja, autor pamiętnika.
Treść dzienników jest bardzo zróżnicowana; z jednej strony możemy napotkać rozmyślania, dotyczące wiary i życia, z drugiej zaś notowane są anegdoty czy przepisy. W każdym jednak wypadku stanowią one dialog człowieka z samym sobą, czyli całkowicie nowe zjawisko, niespotykane w okresie średniowiecza. W znacznej mierze mogło to być następstwem faktu, który historycy określają mianem indywidualizacji życia prywatnego. W średniowieczu człowieka nie postrzegano inaczej niż jak element wspólnoty – rodzinnej, profesjonalnej (cechy rzemieślnicze), szlacheckiej. Ta przynależność ewokowała odpowiedni sposób życia, w którym otwartość i transparentność stanowiła niezmienną zasadę. Teraz dostrzec można tendencję do samotności, wyalienowania, próby postrzegania siebie poza wspólnotą. W literaturze początku XVIII w. aktualnym staje się temat człowieka sam na sam ze sobą, z Bogiem. Robinson z powieści Daniela Defoe jest w pewnej mierze odpowiednikiem literackim memuarysty Markowycza; oczywiście ukraiński autor nie mieszka na wyspie, jednak w jego zapiskach można napotkać analogiczne rozmyślania i wątpliwości czy jakieś życiowe rozterki, które zajmują autora i nad którymi rozmyśla. Jest to bardzo ważne novum, ponieważ wcześniej odpowiedzialność za sferę osobistych przeżyć, doświadczeń zarezerwowana była dla Cerkwi; duchowny podczas spowiedzi był tą osobą, której wyznawano własne najskrytsze uczucia i emocje. Teraz sytuacja się zmienia: człowiek zaczyna rozmyślać sam na sam ze sobą na własny temat, na temat osób z bliskiego otoczenia, o Bogu, Kościele i całym świecie.
Oczywiście w pewnej mierze takim konceptualnym wyrażeniem zwrotu do siebie, bardziej wzniosłym, bardziej uczonym są dzieła i myśl Hryhorija Skoworody – wyjątkowego myśliciela, który prócz tego, że wniósł do życia intelektualnego Ukrainy nieznany do tej pory mistycyzm,; w sposób najbardziej uporządkowany, całościowy zwrócił się ku odkrywaniu istoty bytu, istoty człowieczeństwa, którą poprzedni myśliciele z założenia utożsamiali z religią.
Hryhorij Skoworoda (1722-1794) – wybitny ukraiński filozof, teolog, poeta i pisarz.
Według Skoworody istota człowieka zależy od tego, na ile wypełnia on chrześcijańskie przykazania, i czy dobre postepowanie jednostki ludzkiej realizuje tradycyjne cnoty chrześcijańskie. Zmieniając w pewnej mierze bieguny w tej ocenie, Skoworoda na pierwszym miejscu stawia szczęście człowieka, poczucie własnej niezależności, godności, samorealizacji – jest to dla niego miara ludzkiego szczęścia, i stara się dociec, czego potrzebuje człowiek, aby osiągnąć szczęście i żyć w społeczeństwie szczęśliwych ludzi.
Rewolucja światopoglądowa przejawiała się i w znacznej mierze stymulowana była poprzez zmiany w oświacie. W poprzednim stuleciu pojawianie się nowych szkół w Ukrainie było czynnikiem pobudzającym dla kultury społeczeństwa jako całości, natomiast w XVIII w. sytuacja nieco się zmienia. Na terenach kozackiego Hetmanatu szkolnictwo zachowuje charakter religijny – to Akademia Kijowska oraz dwa kolegia – w Czernihowie i Perejasławiu.
Kolegium Czernihowskie (1700-1776) – placówka oświatowa w Czernihowie na terytorium Hetmanatu.
Szkoły te w dalszym ciągu realizowały modele kształcenia wypracowane jeszcze w XVII w. za czasów reform kijowskiego metropolity Piotra Mohyły. Ten typ kształcenia zorientowany był w głównej mierze na wychowanie duchowieństwa prawosławnego, mimo stymulującego wpływu również na warstwy świeckie. Absolwentami tego typu szkół było wielu działaczy kozackiego Hetmanatu, polityków, prawników, administratorów, dyplomatów. Jednakże dla XVIII w. proponowany przez te szkoły model kształcenia z obecnym w nim naciskiem na teologię i nauki humanitarne był już w pewnej mierze anachronizmem. Co prawda wprowadzano kursy współczesnych języków europejskich, np. francuskiego, jednak ogólny model lidera, który zapewniał ten typ kształcenia w XVII w., staje się coraz mniej przydatny w nowej sytuacji. Z tego powodu starszyzna kozacka i szlachta małorosyjska XVIII w. stara się wysłać swoje dzieci na naukę za granicę, przeważnie do uniwersytetów niemieckich. Tam młodzi ludzie studiują przedmioty, będące gwarancją przyszłej kariery, których brak w ukraińskich szkołach – prawo, medycyna, matematyka, architektura.
Podobna sytuacja występuje na ziemiach ukraińskich, wchodzących w skład Rzeczypospolitej, gdzie dominuje katolicki model oświaty: jezuickie kolegia Lwowa, Stanisławowa i innych miast, również bardzo niemrawo odpowiadające na aktualne potrzeby. Dzieciom świeckiej elity potrzebne było wykształcenie, na którym można było oprzeć przyszłą karierę w administracji, gdzie wymagano znajomości prawa i języków obcych, czy w wojsku, ale tego typu dyscypliny praktycznie nie występowały w kolegiach jezuickich. W Rzeczypospolitej te problemy będą rozwiązywane stopniowo w ramach reform, zapoczątkowanych pod rządami ostatniego polskiego króla, Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Stanisław-August Poniatowski (1732-1798) - król Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1764-1795) W latach 1764-1772 Stanisław-August zainicjował reformy mające na celu unowocześnienie państwa, wojska, systemu finansowego i edukacji, w tym zrównanie praw katolików i prawosławnych w 1768 roku.
W Hetmanacie wypracowano własną receptę na wyzwania czasu w okresie panowania ostatniego hetmana Kyryła Rozumowskiego.
Kyryło Hryhorowycz Rozumowski (1728 – 1803) – hetman armii zaporoskiej w latach 1750-1764. W latach 1755-1763 hetman Kyryło Rozumowski przeprowadził reformy mające na celu unowocześnienie aparatu administracyjnego i armii, kodyfikację ustawodawstwa oraz reorganizację sądownictwa Hetmanatu.
To właśnie on wyszedł z projektem stworzenia świeckiego uniwersytetu w Baturynie, opracowanym w 1760 r. i wzorowanym na niemieckich uniwersytetach, w których hetman za młodu pobierał nauki. Taki uniwersytet w założeniu miał się składać z czterech klasycznych wydziałów z własną drukarnią, laboratoriami i zbiorami muzealnymi – czyli tym wszystkim, czego poszukiwali ukraińscy studenci w Lipsku, Magdeburgu, Królewcu, Halle i innych zagranicznych ośrodkach akademickich. Projekt nie doczekał się realizacji, jednak po kilku latach, już po skasowaniu Hetmanatu, ukraińska starszyzna kozacka i szlachta poruszą tę kwestię na tzw. Komisji Legislacyjnej, która stanowiła organ doradczy powołany przez Katarzynę II. W jej ramach przedstawiciele Hetmanatu stali się jedynym oświatowym lobby w Imperium rosyjskim, domagając się nie tylko utworzenia uniwersytetów i szkół, ale też szerokiej sieci oświaty na ukraińskich ziemiach, włączonych do imperium.
Równocześnie, choć stary model kształcenia opierał się na tych samych zasadach, co w poprzednim wieku, to pod wpływem nowych wyzwań powoli zaczęto go uzupełniać o nowe elementy. Dobrze to widać na przykładzie wprowadzania nowych przedmiotów w Akademii Kijowskiej. Pojawiają się kursy języka francuskiego i niemieckiego jako języków dyplomacji i prawa XVIII w., ale również takie nowatorskie na ten czas przedmioty jak architektura czy medycyna. Jednakże te zmiany mają niesystemowy i jednostkowy charakter, i nie zaspokajały oczekiwań świeckiej elity oraz starszyzny kozackiej Hetmanatu odnośnie nowoczesnej oświaty. Dzieciom ówczesnych możnowładców do budowy pozycji potrzebne były inne przedmioty niż teologia, retoryka czy historia – potrzebowały prawa, administracji, sztuki wojennej, co umożliwiało rozpoczęcie kariery w wojsku czy administracji. A właśnie takich przedmiotów nadal brakowało w szkołach starego typu zarówno na terenach Hatmanatu, jak i na ukraińskich ziemiach Rzeczypospolitej. Elita po obydwu stronach Dniepru, aby nie wysyłać dzieci za granicę, opracowuje własne projekty na stworzenie takich szkół, które dawałyby nowoczesne wykształcenie – na przykład szkół rycerskich, proponowanych przez szlachtę Prawobrzeżnej Ukrainy z obszaru Rzeczypospolitej. Inny przykład to wspominany już projekt Kyryły Rozumowskiego czy propozycje przedstawicieli kozackich w ramach Komisji Legislacyjnej, gdzie mowa była nie tylko o świeckich uniwersytetach, ale także o sieci szkół podstawowych, zapewniających chociaż podstawową wiedzę dla niższych warstw społecznych.
Większość tych projektów z różnych, najczęściej politycznych przyczyn nie doczekała się realizacji, ponieważ elity kozackie stopniowo traciły wpływy. Dlatego też kształtowanie nowych modeli oświatowych, czyli tworzenie nowoczesnych szkół, staje się domeną tych państw, które panowały nad terytoriami ukraińskimi – Imperium Rosyjskiego, a po upadku Rzeczypospolitej – Imperium Habsburskiego. Właśnie rządy tych państw wprowadzały szeroko zakrojone projekty tworzenia rozbudowanej sieci szkół, a na podstawie starych uczelni tworzono nowoczesne uniwersytety. I tak na fundamentach lwowskiego kolegium jezuickiego utworzono uniwersytet we Lwowie, a Akademię Mohylańską na początku XIX w. przemianowano na wyższą szkołę duchowną; w Charkowie w tym samym okresie powstaje pierwszy uniwersytet na ziemiach ukraińskich w Imperium Rosyjskim, realizujący nowoczesny, świecki model kształcenia.
Uniwersytet Lwowski (założony w 1773 r.) – został utworzony przez władze austriackie na bazie zamkniętej po likwidacji Towarzystwa Jezusowego akademii jezuickiej.
Kijowska Akademia Teologiczna (1819-1918) – założona w latach 1817-1819 na bazie zamkniętej Akademii Kijowsko-Mohylańskiej.
Uniwersytet Charkowski (1805) – założony w 1805 roku z inicjatywy miejscowej szlachty.
Wśród innych istotnych zjawisk kulturowych nie można zapomnieć o fenomenie miasta. W przeciwieństwie do Zachodu, Ukraina nie doświadczyła cudu urbanizacji – czyli dynamicznego rozwoju sieci miast, zwiększenia liczby ludności i wzrostu roli miasta na płaszczyźnie ekonomicznej, kulturowej i politycznej kraju. Ukrainę charakteryzował własny fenomen, prawie niespotykany na Zachodzie. To fenomen miasteczka jako zjawiska pośredniego między wsią i miastem, charakterystycznego zarówno dla Hetmanatu jak i Prawobrzeżnej Ukrainy na terenie Rzeczypospolitej. Miasteczko jest pozbawione kontrastów i kulturowo – ekonomicznej rywalizacji między wsią i miastem, co cechowało historię europejską. Znajduje się w nim ratusz i cechy rzemieślnicze, działa samorząd mieszczański, odbywają się jarmarki (targi), czyli posiada ono wszelkie atrybuty miasta nawet z takimi elementami, jak fortyfikacje i garnizon wojskowy.
Ratusz – wybierane władze w miastach o ograniczonym samorządzie
Zachowuje przy tym rolniczy charakter, ponieważ mieszkańcy posiadają działki rolne, uprawy zbóż i chów bydła, a ich życie niekiedy przypomina wiejski styl. W miasteczku żyją przedstawiciele różnych warstw społecznych – księża, starszyzna kozacka, szlachta, kupcy, szczególnie obcokrajowcy. We wszystkich praktycznie ukraińskich miasteczkach odbywa się kilka jarmarków (targów) rocznie, a targi – to swoisty festiwal miejskiego życia, który gromadzi mieszkańców sąsiednich regionów i obcokrajowców, a tym sposobem nawet maleńkie miasteczko nabiera barw kosmopolitycznego świata – bogactwa językowego, religijnego i kulturowego. W Ukrainie nie istnieją duże, znaczące ekonomicznie, administracyjnie i demograficznie centra miejskie jak Londyn, Marsylia, Paryż, Antwerpia, Hamburg, Regensburg. Ich brak rekompensuje w pewien sposób różnorodność miejskiego sposobu życia na peryferiach dzięki zjawisku miasteczka.
Oczywiście brak wielkich centrów miejskich wynika z przyczyn politycznych. Na ukraińskich ziemiach Rzeczypospolitej i Hetmańskiej Ukrainy miasta nie posiadały politycznego wsparcia, więc nie rozwijały się jako samodzielne ekonomiczne, społeczne i w do pewnego stopnia polityczne organizmy. Nad nimi zawsze dominowała miejscowa elita lub państwo, dla którego miasta stanowiły zaplecze finansowe, źródło podatków i nic ponad to. Takie niesprzyjające okoliczności hamowały procesy urbanizacji, które wcześniej czy później mogły zaistnieć i doprowadzić do autonomizacji ukraińskich miast. To niestety nie nastąpiło i w konsekwencji nie odegrało istotnej roli w sferze kultury, która prócz funkcji administracyjnej i centrum politycznego stanowiła dla zachodniego miasta w XVIII w. istotny przejaw jego roli jako ośrodka nauki. Brak wielkich ośrodków miejskich pociągał za sobą brak uniwersytetów, którymi miasto było zainteresowane ponieważ zarówno biznes jak i administracja oraz organizacja życia miejskiego oparte są na rozwiniętych wyspecjalizowanych i wykształconych kadrach. W Ukrainie fenomen miasteczka związany był z rozwojem unikalnej kultury materialnej, właściwej dla całego XVII i w dużej mierze XVIII w. Z czasem, w XIX w. to zjawisko zaniknie pod wpływem reform administracyjnych imperiów Austriackiego i Rosyjskiego. Zachwiane zostaną granice administracyjne jednostek, pojawią się nowe centra administracyjne, a większość miasteczek zostanie skazana na upadek – zamienią się one w zwykłe wsie i utracą swoją specyfikę oraz rolę kulturową i ekonomiczną, którą odgrywały do tej pory.
Fakt, że miasto w Ukrainie okresu wczesnonowożytnego nie przekształciło się w autonomiczne zjawisko, wpłynął miedzy innymi na życie naukowe i intelektualne naszego kraju. Wszystkie najważniejsze innowacje technologiczne, którymi Zachodnia Europa mogła się pochwalić w XVII-XVIII w., jak nowe źródła energii (np. maszyna parowa), udoskonalenie zegara, maszyny rolnicze – wszystko to było wytworem kultury miejskiej. Stworzone przez utalentowanych mechaników, matematyków, wynalazców, stały się dostępnymi dla świata elementami ekonomii i życia codziennego właśnie dzięki miastu, gdzie ci ludzie się urodzili, rozwijali własne wynalazki i mieli kontakt z gronem osób o podobnych zainteresowaniach. Ich wynalazki znalazły się potem w masowym obiegu dzięki przedstawicielom klasy średniej, burżuazji. Takiego właśnie środowiska, które wspierałoby rozpowszechnienie nowych idei naukowych, wcielonych w wynalazki techniczne, również brakowało w miastach Wschodniej Europy. Brak tak istotnego środowiska, dzięki działalności którego wynalazki utalentowanych jednostek otrzymywały dalsze życie, skazywał Ukrainę na pozostanie jedynie odbiorcą technologicznych i kulturowych innowacji, stworzonych na Zachodzie. Odnosi się to do mody, przedmiotów codziennego użytku, środków transportu czy innych atrybutów, bez których życie mniej lub bardziej oświeconego człowieka o przeciętnym statusie materialnym w XVIII byłoby nie do pomyślenia. Na przykład mapa lub zegarek kieszonkowy, który pozwalał odmierzać czas, dotarły do Ukrainy z Zachodu. Popyt na nie był olbrzymi: w XVIII w. człowiek przestał odliczać czas na podstawie odgłosu kościelnego dzwonu czy zegara na ratuszu, jak to odbywało się wcześniej. Coraz większa liczba osób posiadała chronometry w tym samym czasie, gdy coraz popularniejsze staje się prowadzenie dzienników, o czym już była mowa. Pod wpływem wzorców zachodnioeuropejskich zmienia się również moda zarówno w Hetmańszczyźnie, jak i Rzeczypospolitej. Wszystko to pojawia się w Ukrainie za pośrednictwem kultury miejskiej, miejskiego handlu, i stopniowo rozprzestrzenia się pośród mieszkańców wsi, ale brak wielkiego miasta jako samowystarczalnego producenta nowych wartości kulturowych daje się we znaki.
Wspominana przed chwilą nowa umiejętność bardziej precyzyjnego niż do tej pory odmierzania czasu łączy się w XVIII w. z nowym postrzeganiem przestrzeni. Po pierwsze człowiek zaczyna podróżować coraz częściej i z nieco innych powodów, niż to miało miejsce do tej pory. Po drugie nowe postrzeganie przestrzeni kształtuje się również dzięki temu, że do życia codziennego stopniowo przenikają plany architektoniczne oraz plany miast, a przede wszystkim mapy. Jeśli do tej pory mapy wykorzystywane były przede wszystkim przez wojsko lub kupców podczas zagranicznych wypraw, to teraz mapa, przynajmniej od drugiej połowy XVIII w. staje się niezbędna dla administracji, urzędników, aby mieć rozeznanie w zasięgu jednostek terytorialnych, którymi zarządzają, na których egzekwują podatki czy sprawują władzę sądowniczą. W środowisku cerkiewnym, gdzie dotychczas panowała moda na atlasy geograficzne jako atrybuty prestiżu bibliotek intelektualistów, w XVIII w. również rodzi się praktyczna potrzeba wykorzystania map. Reformy sekularyzacyjne zmodyfikowały ustrój administracyjny metropolii i eparchii, więc hierarchowie musieli się orientować w nowym przebiegu granic ich jednostek również w kontekście granic administracyjnych państwa. Mapy, plany i szkice potrzebne były zamożnym właścicielom ziemskim i administratorom kozackich włości, ponieważ ich właściciele, kierując się racjonalnymi zasadami prowadzenia gospodarstw, powinni móc precyzyjnie określić ich zasięg terytorialny.
Omawiając rewolucję światopoglądową i wywołane przez nią zmiany w życiu intelektualnym i oświacie, świadomie pominęliśmy takie zjawiska jak sztuka. Powrócimy do tej kwestii w ramach kolejnego wykładu, teraz jedynie podkreślimy fakt, że przejawy indywidualizacji, akcent na prywatność, które stały się atrybutami życia duchowego człowieka XVIII w., znalazły swoje odzwierciedlenie w malarstwie portretowym. Początkowo mieliśmy do czynienia z klasycznym portretem sarmackim, właściwym dla kultury polskiej poprzedniego okresu.
Portret sarmacki – portret ceremonialny wywodzący się z Rzeczypospolitej Obojga Narodów, podkreślający zewnętrzne cechy szlachcica, takie jak ubiór, uzbrojenie, fryzura i herb. Ten kanon portretowania został później przyjęty w portretach oficerów kozackich.
Przedstawiał on statyczny odświętny wizerunek portretowanej osoby, ze szczególnym akcentem na takie symboliczne atrybuty przynależności społecznej jak szabla, strój, sarmacka fryzura, czyli zewnętrzne oznaki przynależności do stanu rycerskiego, do elity. Od drugiej połowy XVIII w. pojawia się typ portretu rozpowszechniony w XIX w. i znany po dziś dzień. Stanowi on próbę uchwycenia istoty portretowanej postaci, próbę wniknięcia przez malarza w jej wewnętrzny świat, pragnienie uchwycenia nie tyle typowych cech człowieka jako przedstawiciela pewnej zbiorowości, co jego indywidualnych cech z ich niepowtarzalnością. Taki właśnie typ portretu staje się modny w środowisku starszyzny kozackiej, małorosyjskiej szlachty i ukraińskiej szlachty Prawobrzeżnej Ukrainy. Co bardzo charakterystyczne i w pewnej mierze stanowi odzwierciedlenie fenomenu indywidualizacji, tym razem w przestrzeni twórczej, to fakt, że poznajemy coraz więcej imion twórców, autorów takich portretów. Jest to przejaw transformacji sztuki jako zjawiska autorskiego w jego personalnym wymiarze, pojawienia się w kulturze XVIII w. nowych tendencji.
Logicznym następstwem omówienia malarstwa jest zwrócenie uwagi na ukraińską architekturę. Żeby ją zrozumieć, niesłychanie istotne jest odwołanie się do omawianego już zjawiska ukraińskiego miasteczka jako przeważającego elementu krajobrazu kulturowego Ukrainy XVIII w. Dominacja właśnie takiej kategorii w znacznej mierze uświadamia przyczyny słabego rozwoju dużych form architektonicznych. Wymagały one odpowiedniej miejskiej przestrzeni – nie ograniczonej przez krajobraz rolny, lecz otwartej i szerokiej, a przede wszystkim samowystarczalnej. Jeśli spojrzymy na wielkie architektoniczne projekty XVIII w., to za wyjątkiem jedynie fortyfikacji, są one reprezentowane w prywatnych majątkach ziemskich, gdzie centrum stanowi pałac, np. klasycystyczny pałac Kryryła Rozumowskiego w Baturynie.
Pałac Kyryła Rozumowskiego w Baturynie. XVIII wiek.
Zabudowa wielkich miast w większości jest chaotyczna, a architekturę reprezentują zazwyczaj barokowe budowle, w głównej mierze świątynie. To właśnie świątynia będzie w tym krajobrazie dominantą, a nie pałac czy prawidłowo wytyczone i zaprojektowane ciągi ulic, nie zabudowa centralnego placu, nie pomniki, które stały się standardowym atrybutem wielkich miast na Zachodzie. Nie spotkamy ich w ukraińskich miasteczkach – dominuje tutaj kościół bądź cerkiew, niekiedy ratusz, budowle, które do połowy XVIII w. w Ukrainie były przeważnie drewniane. Noszą one ślady wpływów architektury wiejskiej, nie miejskiej.
Jak widzimy, fenomen ukraińskiego miasteczka zakonserwował stare tradycje architektoniczne. Z jednej strony pozwalało to zachować niepowtarzalny obraz przestrzenny i urbanistyczny. Z drugiej strony – rozpowszechnienie nowych stylów architektonicznych, które były ucieleśnieniem ducha miasta w nowoczesnym rozumieniu, stało się sprawą nie miejscowych elit, lecz imperiów, które zawładnęły tymi terytoriami pod koniec XVIII w. To właśnie inicjatywy imperiów sprzyjały rozwojowi w architekturze klasycyzmu, który kształtował oblicze miast stworzonych przez imperium, niekiedy w sposób istotny zmieniał stare miasta, nadając im, jak w Hetmanacie nowego, typowo miejskiego charakteru. Tak np. stało się w czasie przebudowy Połtawy na początku XIX w., gdzie centrum miasta, które możemy podziwiać do dzisiaj, zostało zaplanowane w stylu klasycystycznym. Natomiast stare kozackie sobory i ratusze pozostały jakby na peryferiach, na marginesie, dożywając swoich dni przez kolejne stulecia.
Nasz wykład o ukraińskiej kulturze XVIII w. byłby niepełny bez uwzględnienia fenomenu Oświecenia.
Oświecenie – nurt światopoglądowo-filozoficzny w kulturze europejskiej XVII-XVIII wieku, oparty na wierze w postęp wiedzy racjonalnej oraz postępowy rozwój człowieka i społeczeństwa.
Czy istniało Oświecenie w ukraińskiej kulturze tego czasu? Odpowiedź na to pytanie w dużej mierze zależy od tego, co rozumiemy pod tym pojęciem. Jeśli mówimy o szkołach filozoficznych, o intelektualistach, dziełach, które korespondują z szczytowymi osiągnięciami zachodnioeuropejskiego Oświecenia i ukazują nowy pogląd na człowieka oraz społeczeństwo, to oczywiście w Ukrainie XVIII w. nie znajdziemy takich przejawów w zakresie i takiej formie, jak na Zachodzie. Jeśli natomiast będzie mowa o Oświeceniu jako zjawisku światopoglądowym i jego ucieleśnieniu w nowych sposobach spędzania wolnego czasu, zainteresowaniach, w nowych formach samoświadomości i postrzegania świata to takie Oświecenie jest obecne także w ukraińskiej kulturze. Dowodem na to jest omówiona powyżej tradycja pamiętnikarska, a także moda na czytanie jako nową formę spędzania wolnego czasu, zjawiska praktycznie wcześniej nieznane. To również wspomniana już rola wiedzy skorelowanej z wiarą jako przejaw chrześcijańskiej cnoty. Takie przejawy pozwalają na sformułowanie wniosku, że Oświecenie jako fenomen życia codziennego (antropologiczny, socjologiczny), jako sposób pozycjonowania siebie wobec otaczającego świata bez wątpienia był obecny w Ukrainie XVIII w.
Mówiliśmy dziś o ukraińskiej kulturze XVIII wieku, o jej specyfice, istocie, niepowtarzalności, jednocześnie uwzględniając cechy i tendencje wspólne z ogólnoeuropejską przestrzenią kulturową XVIII w. Odnaleźliśmy w niej ślady przeszłości – późnego Średniowiecza oraz te zalążki, te nowe zjawiska, które rozwiną się w pełni później, w okresie nowożytnym.