Kultura osiadłej ludności ziem ukraińskich we wczesnym średniowieczu

Wykład dotyczy kultury społecznej, społeczno-politycznej, materialnej i duchowej starożytnych Słowian w okresie t.zw. Wielkiej Wędrówki Słowian (V-VII w.) oraz w okresie przedpaństwowym (VIII-X w.). Kiedy pojawiły się pierwsze wzmianki o plemionach słowiańskich na terenach współczesnej Ukrainy i kiedy powstał język ukraiński? Czy Słowianie byli ludem osiadłym? W jakim okresie zaczyna się rozwój rzemiosła? Ile osób liczyły słowiańskie plemiona? Jaki był system rządów i organizacja społeczna, obyczaje i moda? Czym jest słowiańska gościnność i w co wierzyli nasi przodkowie? Odpowiedzi na te pytania udziela w swoim wykładzie Jewhen Synycia, doktor nauk historycznych, docent w Katedrze Archeologii i Studiów Muzealnych Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki w Kijowie, sięgając po unikatowe źródła pisemne, archeologiczne i etnograficzne.

Dzień dobry, Szanowni Państwo! W dalszym ciągu zapoznajemy się z historią kultury ukraińskiej. Dzisiaj ja będę rozmawiał z państwem – nazywam się Jewhen Synycja, moim głównym miejscem pracy jest Katedra Archeologii i Studiów Muzealnych Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki w Kijowie. Z zawodu jestem archeologiem, a zajmuję się kulturą słowiańską. Tematem dzisiejszego wykładu jest kultura ludności osiadłej na terenach Ukrainy we wczesnym średniowieczu. Będziemy mówić głównie o czasach dawnych Słowian.

 

Warto zacząć od zdefiniowania głównych cech epoki wczesnego średniowiecza – periodyzacji, datowania oraz terytorium słowiańskiej ekumeny, która różniła się od tego, co dziś rozumiemy przez słowiańską ekumenę. Po drugie, będziemy mówić głównie o materialnej kulturze Słowian tamtych czasów – choćby dlatego, że posiadamy na ten temat najwięcej informacji dzięki szerokiej gamie źródeł archeologicznych – pozostałości osad, pochówków, miejsc kultu, skarbów itp. Po trzecie, uwaga zostanie zwrócona na społeczną i społeczno-polityczną kulturę Słowian – przynajmniej na tyle, na ile pozwala ona scharakteryzować pewne zjawiska kultury niematerialnej, niestety, bardzo słabo zachowanej w artefaktach. I wreszcie nie można oczywiście omijać sfery wierzeń i wyobrażeń scharakteryzowanych w oparciu o dostępne dane.

 

Ponieważ będzie nam chodziło o „wczesnych Słowian”, konieczne jest nakreślenie ram chronologicznych i uzasadnienie, dlaczego akurat od tego momentu możemy już mówić o wczesnej historii i kulturze narodu ukraińskiego. Pierwsze wiarygodne wzmianki o plemionach słowiańskich pojawiają się dopiero w ⅤⅠ wieku: autorzy bizantyjscy nazywają je Antami i Sklawinami. Jeśli chodzi o słowo „Sklawini”, badacze od dawna nie mieli wątpliwości, że tak naprawdę oznacza ono Słowian. Co do Antów, ci sami autorzy bizantyjscy piszą, że są spokrewnieni ze Sklawinami, mają podobne zwyczaje, że mówią podobnymi językami, walczą w ten sam sposób, wierzą w mniej więcej tych samych bogów itp. Oznacza to, że mówimy o dość podobnej grupie ludzi, którzy żyli, jak zauważyli ówcześni autorzy, na lewym brzegu Dunaju i nieco dalej na wschód – aż do lewego brzegu Dniepru. W literaturze można spotkać inny punkt widzenia, według którego Słowianie wywodzą się z początków ery, a nawet z czasów wcześniejszych. Procesu etnogenezy nie należy jednak mylić z początkiem etnicznej historii Słowian. 

 

Etnogeneza Słowian – proces formowania się narodów słowiańskich z konglomeratu plemion indoeuropejskich.

Pojawienie się samego pojęcia „Słowianie” (w wymowie greckiej – „Sclavinas”) świadczy przede wszystkim o tym, że wspólnota ta jest samoświadoma, że sama używa nazwy ludu, lub grupy zjednoczonych plemion, i właśnie pod tą nazwą prezentują się światu. Samoświadomość, wyimaginowana wspólnota, jak to nazywa Benedict Anderson, jest przejawem tego, że wspólnota istnieje realnie, że w określony sposób pozycjonuje się w stosunku do sąsiadów. Współczesna wizja nieco koryguje chronologiczny moment pojawienia się Słowian. Operując nie tylko źródłami pisanymi, ale także materiałami archeologicznymi, można przypuszczać, że przedstawiciele dwóch archeologicznych kultur wczesnośredniowiecznych, pieńkowskiej i praskiej (odpowiednio Antowie i Sklawinowie) stworzyli własne społeczności nieco wcześniej – około Ⅴ wieku. Natomiast do źródeł pisanych trafili oni w później, w czasie kiedy wreszcie nawiązali kontakty z reprezentantami tradycji pisanej, po tym, jak pojawili się nad Dunajem i stali się niemałym problemem militarnym dla Rzymian, mieszkańców Imperium Rzymskiego. 

 

 

Ściśle mówiąc, Słowianie byli „nowością sezonu”, nowymi barbarzyńcami i zaczęto poświęcać im znaczną uwagę. Doprowadziło to do sytuacji, w której dysponujemy najbardziej szczegółowymi informacjami etnograficznymi, a także kulturowymi na temat wczesnych Słowian, datowanymi na ⅤⅠ wiek, a późniejsze źródła po prostu o nich wspominają, już ich nie opisując. Czyli autorzy z ⅤⅡ wieku, nie mówiąc już o wiekach ⅤⅢ i ⅠⅩ, nie musieli już wyjaśniać, kim byli Słowianie. Natomiast w ⅤⅠ wieku byli to nowi barbarzyńcy, nieznani nawet wczesnobizantyjskim intelektualistom, dlatego Prokopiusz z Cezarei, albo autor nieco późniejszego dzieła „Strategikon”, musiał jeszcze wyjaśniać, kim byli ci ludzie. 

 

Prokopiusz z Cezarei (500-560(62)) – bizantyjski historyk późnego antyku.

„Strategikon” był swego rodzaju podręcznikiem zwierającym praktyczne wskazówki, dotyczące wojny z różnymi wrogami imperium, do których zaliczali się także Słowianie. Byli oni dość poważnym przeciwnikiem skoro poświęcono osobny rozdział wojnie z Antami i Słowianami. Głównym przesłaniem tekstu jest wyjaśnienie, jak najlepiej walczyć z tym przeciwnikiem, znając jego mocne i słabe strony. Wiązało się to z dość obszerną informacją, dotyczącą zarówno sposobu życia, jak i systemu społecznego, dlatego też będziemy się często odwoływać do „Strategikonu”, omawiając te kwestie.

 

Wracając do wczesnego średniowiecza, warto zauważyć, że z perspektywy dziejów Słowian okres ten tradycyjnie dzieli się na dwie części: tzw. okres Wielkiej Wędrówki Słowian (Ⅴ-ⅤⅡ w.), ten który w naszej historiografii nazywamy najczęściej okresem przedpaństwowym (ⅤⅢ-ⅠⅩ w., choć należy raczej mówić o ⅤⅢ-Ⅹ w., do czego jeszcze wrócimy) – czyli okres poprzedzający pojawienie się pierwszego państwa słowiańskiego w Europie Wschodniej (w Europie Środkowej i na Bałkanach takie państwa pojawiły się nieco wcześniej). Omawiając związki między wydarzeniami wczesnego średniowiecza a początkami, czy też protohistorii Ukraińców, nie sposób nie wspomnieć o praojczyźnie Słowian. Jest to raczej umowny konstrukt naukowy, który nie określa precyzyjnie granic, czy terytorium, jest raczej sumą wizji proponowanych przez różne gałęzie nauki. 

 

Ponieważ Słowianie są przede wszystkim wspólnotą językową, do której należą w szczególności osoby posługujące się językiem ukraińskim, musimy przede wszystkim odwołać się do ustaleń historyków języka na temat tego, kiedy pojawił się język słowiański, a kiedy wyłonił się z niego język ukraiński. Najbardziej powszechna opinia (oczywiście dyskutowana również wśród lingwistów) głosi, że język słowiański był na początku średniowiecza jednym językiem, który ostatecznie oddzielił się od bałtosłowiańskiej wspólnoty językowej około połowy Ⅰ tysiąclecia p.n.e. Jeśli chodzi o dalszy proces rozwoju języka, językoznawcy skłaniają się ku opinii, że język ukraiński zaczął się kształtować we wczesnym średniowieczu. Jako swoista odrębność od języka słowiańskiego język ukraiński funkcjonuje już u schyłku późnego średniowiecza, czyli mniej więcej w ⅩⅡ-ⅩⅢ wieku. W związku z tym, gdy mówimy o wczesnym średniowieczu, to właśnie wtedy język słowiański ostatecznie oddzielił się od bałtosłowiańskiej wspólnoty językowej i właśnie wtedy Słowianie zaistnieli w świecie pod własną nazwą: „Słowianie”. Aby być precyzyjnym należy powiedzieć, że wtedy to słowo zostało zarejestrowane po raz pierwszy, a nie, że wcześniej się nie pojawiało, ponieważ po prostu nie mamy informacji jak ten lud określał się wcześniej. Tak więc historyk bizantyjski z połowy ⅤⅠ wieku Jordan pisze, że Antowie i Sklawinowie byli do tego czasu jednym narodem i nazywano ich Wenedami. Jednak ze słowem „Wenedowie” związany jest problem: to egzoetnonim, więc nie ma pewności, że było to określenie, które odzwierciedlało pewną samoświadomość.

 

Pytanie, gdzie to wszystko się odbywało, również w znacznym stopniu jest związane z informacją lingwistyczną. Najbardziej archaiczne słownictwo prasłowiańskie i ogólnosłowiańskie pozwala na określenie regionu na podstawie cech krajobrazu, w którym ukształtował się ten język, a później języki. Nie rejestruje ona terminologii, określającej takie jednostki krajobrazu, jak morze czy góry, ale zamiast tego istnieje wiele terminów opisujących lasy, zbiorniki wodne, bagna itp. Na tej podstawie językoznawcy z przekonaniem twierdzą, że ojczyzną przodków Słowian było Polesie – rozległy region, który generalnie pokrywa się z pograniczem współczesnej Ukrainy i Białorusi, czyli regionu Polesia, Prypeci i poleskiego lewobrzeża.

 

 

Jak widać na mapie, nie chodziło tylko o Ukrainę i współczesną Białoruś: na zachodzie strefa ta obejmuje południowo-wschodnie regiony Polski, czyli górnego biegu Wisły i Sanu, a na wschodzie obejmuje współczesną granicę ukraińsko-rosyjską – obwody briański, kurski i biełgorodzki aż po Woroneż, do górnego biegu Donu. Jak widać, rejon ten był rozległy, a jednocześnie dość zwarty jako teren, który mieli zająć Słowianie pod koniec Wielkiej Wędrówki, czyli dosłownie w ciągu wieku to terytorium znacznie się powiększyło.

 

Oczywiste jest, że znaczna część ludności zamieszkującej ojczyznę przodków nie uczestniczyła w procesach migracyjnych, czyli można tu postulować ciągłość populacji. Trudno powiedzieć, czy chodziło również o ciągłość etniczną, gdyż następowały zmiany ludności, różne mikromigracje oraz procesy kulturowe, które rejestruje zmiana kultur archeologicznych, a więc i kultury materialnej. Można jednak założyć, że region ten w ciągu Ⅴ-ⅩⅤ wieków rozwijał się bez znaczących zmian, a jego liczebność generalnie nie budzi wątpliwości.

 

Omawiając granicę między wczesnosłowiańską prapopulacja tego regionu a protoukraińską, trudno mówić o nieprzerwanej ciągłości bez jakichkolwiek wpływów zewnętrznych. Co więcej, skłonny jestem sądzić, że właśnie w okresie Wielkiej Wędrówki ukształtowała się słowiańska świadomość poszczególnych ludów, które później wyłoniły się z tego „słowiańskiego kotła”. Oznacza to, że nasilenie kontaktów ze światem zewnętrznym skonsolidowało przede wszystkim uczestników tych relacji z perspektywy Słowian: zdobyli oni świadomość własnej odmienności na poziomie języka i kultury materialnej.

 

Należy zauważyć, że pomimo tego, że Słowianie na początku średniowiecza są zwykle nazywani wczesnohistorycznymi, to w rzeczywistości chodzi bardziej o protohistorię. 

 

Protohistoria – okres przejściowy między erą prehistoryczną a erą historii pisanej. Czas, w którym dana kultura nie stworzyła jeszcze własnego pisma, ale istnieją odniesienia do niej w dokumentach pisanych innych kultur. 

Przede wszystkim mówimy o braku słowiańskiej tradycji pisanej: ukształtuje się ona dopiero (w najlepszym razie) po pięciuset latach. Dlatego wszelkie informacje o Słowianach, zawarte w źródłach pisanych, czerpiemy z tekstów ich sąsiadów, przede wszystkim autorów wczesnobizantyjskich oraz w nieco mniejszym stopniu z dokumentów sąsiadów Słowian Zachodnich – umownie mówiąc „Franków”, czyli mieszkańców królestw Franków, później imperium Franków. Stwarza to pewne ograniczenie, ponieważ po pierwsze jest to spojrzenie z zewnątrz na obcą kulturę, a po drugie począwszy od ⅤⅡ wieku, Słowianie przestali być nowością dla autorów wczesnośredniowiecznych. Nie trzeba było więc opisywać ich zwyczajów, wystarczyło napisać „Słowianie”, a czytelnik już rozumiał, o kogo chodzi: o pogan, dzikusów, barbarzyńców itp. W związku z tym informacje o kulturze niematerialnej są bardzo ograniczone, co oznacza, że nie dysponujemy odpowiednimi źródłami do badania wierzeń religijnych czy struktury społecznej Słowian. 

 

Główne informacje musimy pozyskać ze źródeł archeologicznych, ale są one dość specyficzne, jeśli chodzi o makrohistorię, bo, po pierwsze, rejestrują jedynie zakończenie procesów, czyli wejście elementów kultury żywej do kultury martwej (archeologizacja), a po drugie odzwierciedlają wiele zjawisk kulturowych w bardzo specyficzny, zniekształcony sposób. Na przykład obrzęd pogrzebowy, reprezentowany przez artefakty z nim związane, pozwala na ustalenie rezultatu obrzędu, ale nie zawsze daje wyobrażenie o tym, dlaczego w czasie pochówku podjęto określone czynności i z czym to się wiązało. Dlatego dziś znacznie więcej będziemy mówić o materialnej kulturze wczesnego średniowiecza, a mniej o jej bardziej złożonych przejawach. Kultura jest przecież znacznie szerzej reprezentowana w materiałach archeologicznych. Nawet to, co wiemy o sposobie życia i gospodarowaniu starożytnych Słowian, poznaliśmy głównie dzięki zabytkom archeologicznym.

 

Często, myśląc o dziejach kultury, badacze odwołują się do źródeł etnograficznych, ale wierzenia i zwyczaje słowiańskie zebrane zostały dopiero w ⅩⅠⅩ wieku, podczas gdy w źródłach wcześniejszych, nie mówiąc już o wczesnym średniowieczu, zachowało się ich niewiele. W związku z tym dane etnograficzne posłużą raczej jako pomocniczy materiał do refleksji – co moglibyśmy dostrzec przez pryzmat materiałów archeologicznych, z czym można powiązać te bądź inne zjawiska archeologiczne w żywej kulturze, którą zajmuje się etnografia. 

 

Innym problemem źródeł pisanych jest to, że opisują one ludność żyjącą głównie nad Dunajem lub ogólnie w Europie Środkowej, podczas gdy my będziemy mówić głównie o Europie Wschodniej – o terytorium współczesnej Ukrainy. Odwołując się jednak do materiałów archeologicznych zobaczymy, że obecność zabytków kultury praskiej, z którą kojarzeni są Sklawinowie oraz zabytków kultury pieńkowskiej, łączący się z Antami, rejestruje się na terenach krajów Europy Wschodniej, aż do strefy graniczącej z piśmiennymi ludami tamtych czasów, a te pozostałości archeologiczne są na tyle jednolite, że pozwala nam to ekstrapolować informacje o Słowianach Europy Środkowej na ich „braci”, którzy mieszkali na wschodzie Europy. Oznacza to, że na podstawie badań archeologicznych możemy mówić, przynajmniej w odniesieniu do Wielkiej Wędrówki, o jednej grupie kulturowej.

 

Zrekonstruowanie kultury wczesnego średniowiecza jest możliwe przy pomocy wielu źródeł. Podstawowe z nich to oczywiście zabytki pisemne, choć pozostawili je nie Słowianie, lecz ich sąsiedzi: dla ludów słowiańskich całe wczesne średniowiecze to epoka protohistorii, kiedy pojawiają się oni nie we własnych źródłach, lecz w pisemnych relacjach sporządzonych przez zewnętrznych obserwatorów. Drugi obszerny zbiór materiałów to źródła archeologiczne, czyli zabytki materialne, pozostawione przez ludność tego okresu. Mowa tu o miejscach zamieszkania – osadach, późniejszych grodach i wszystkim, co wiąże się z życiem mieszkańców. Chodzi oczywiście również o zabytki związane z pochówkami – pochówki ziemne i kurhanowe (te ostatnie pojawiają się wszędzie w ⅤⅢ–ⅠⅩ wieku). Są to podstawowe zabytki, nasycone grupami artefaktów, które pozwalają scharakteryzować cały szereg zjawisk kulturowych. Często wykorzystuje się też do źródła etnograficzne – przede wszystkim paleoetnografię (teksty etnograficzne współczesne wydarzeniom). Uczeni odwołują się także do danych folklorystycznych, starając się powiązać niektóre relikty kultury ludowej (jak ją nazywano w ⅩⅠⅩ wieku) z ich źródłami z czasów starożytnych, w szczególności z materiałami archeologicznymi, aby wykazać, że to lub inne zjawisko kulturowe jest długotrwałe, zapoczątkowane w „zamierzchłej starożytności”. No i oczywiście za źródło służy też językoznawstwo – podstawowe słownictwo i próby rekonstrukcji ówczesnego języka, co dopełnia obraz świata. Na przykład ani w słownictwie prasłowiańskim, ani wczesnosłowiańskim nie ma słów na określenie pewnych obiektów przyrody, z którymi Słowianie jeszcze się nie zetknęli, więc, powiedzmy, musieli oznaczać „morze” słowem zapożyczonym z łaciny.

 

Aby ułatwić orientację w kwestiach, które będą dzisiaj omawiane, konieczne jest nakreślenie ram chronologicznych wczesnego średniowiecza. Są to dwa główne etapy: epoka Wielkiej Wędrówki Słowian z Ⅴ–ⅤⅡ w., będąca częścią szerszego zjawiska – Wielkiej Wędrówki Ludów (tradycyjnie datowanej na koniec ⅠⅤ–Ⅹ wieku, łącząc zakończenie Wielkiej Wędrówki z końcem epoki Wikingów i pojawieniem się państwa węgierskiego na Nizinie Panońskiej). Osadnictwo Słowian miało mniejszy zasięg (Ⅴ - ⅤⅡ w.); zatrzymało się na przełomie ⅤⅡ – ⅤⅢ wieku ze względu na różne okoliczności militarne i polityczne. Kolejny okres tradycyjnie nazywany jest w naszej historiografii okresem przedpaństwowym, a czasami okresem księstw plemiennych: mowa o plemionach wymienianych w annałach jako poprzednikach Rusi, a później element składowy państwa ruskiego. Według chronologii obecnej w kronikach jest to ⅠⅩ wiek, gdyż właśnie w połowie ⅠⅩ wieku, według kroniki, rozpoczęło się formowanie państwa. Ale jeśli spojrzeć z perspektywy procesów kulturowych, czyli tego, co znajduje odzwierciedlenie w zmianach realiów archeologicznych, to okres ten jest znacznie bardziej rozległy: w dużej mierze obejmuje nie tylko Ⅹ wiek, ale nawet przełom Ⅹ – ⅩⅠ wieku. Granica między obydwoma okresami jest dość wyraźna: koniec ⅤⅡ – początek ⅤⅢ wieku cechuje się zmianami przede wszystkim w kulturze materialnej, które jawią się jako przejście między kulturami archeologicznymi. 

 

W okresie Wielkiej Wędrówki Słowian (mowa tu przede wszystkim o realiach archeologicznych na terenie współczesnej Ukrainy) odnotowano dwie duże grupy kulturowe – tzw. praska i pieńkowska kultura archeologiczna. Pierwsza, opisana przez autorów wczesnobizantyjskich, związana jest ze Sklawinami, druga – z Antami. Kultura praska w swoim ukraińskim zasięgu kojarzona jest głównie z Prawobrzeżem, Wołyniem i Przykarpaciem, a kultura pieńkowska zajmuje zarówno Lewo-, jak i Prawobrzeże, czyli pogranicze stref leśno-stepowych i stepowych. Natomiast w okresie przedpaństwowym różnorodność kulturowa była bardziej heterogeniczna. W szczególności na Prawobrzeżu odnotowano ślady przedstawicieli kultury, która bezpośrednio kontynuuje praską tradycję, choć z pewnymi modyfikacjami: jest to kultura archeologiczna Rajkowiecka (albo typ Łuka Rajkowiecka, albo Łuka Rajkowieckiego typu: w różnych okresach nazywano ją inaczej). Na Lewobrzeżu w drugiej połowie ⅤⅡ i przez cały ⅤⅢ wiek dominującą pozycję zajmowała tzw. kultura wołynciwska, a od drugiej połowy ⅤⅢ wieku została wyparta przez kulturę romeńską. Jak widać, przebieg procesów kulturowych w okresie przedpaństwowym był tu bardziej skomplikowany w porównaniu z Prawobrzeżem.

 

 

Zwróćmy się więc przede wszystkim do kultury dnia codziennego Słowian i zadajmy pytanie o jej charakter – tutaj należy jeszcze raz odwołać się do mapy i spojrzeć na terytorium ojczyzny Słowian pod kątem warunków przyrodniczo-klimatycznych i krajobrazowych. Panuje tu umiarkowany klimat kontynentalny – dość krótkie lato i raczej ostra zima, a co za tym idzie – krótki okres wegetacji, który utrudnia uprawę. Warunki pogodowe są bardzo niestabilne: nawet w lecie może zdarzyć się chłodny i deszczowy okres, mający niekorzystny wpływ na przyszły urodzaj. Słowiańska kultura i słowiański sposób gospodarowania kształtował się właśnie w takich warunkach, więc strategia adaptacyjna, stosowana przez Słowian, musiała uwzględniać niesprzyjające warunki klimatyczne. Należy dodać, że co najmniej w Ⅴ–ⅤⅠ wieku model ten był dostatecznie rozwinięty i pozwalał Słowianom dobrze się czuć w takich niezbyt sprzyjających warunkach, zwłaszcza z punktu widzenia człowieka kultury śródziemnomorskiej. Uwaga na temat tej kultury nie jest tu przypadkowa, gdyż klimat śródziemnomorski jest najkorzystniejszy dla człowieka jako istoty biologicznej i właśnie z tego powodu powstało tutaj centrum cywilizacji śródziemnomorskiej. Nasi przodkowie nie mieli tak idealnych warunków, ale na początku wczesnego średniowiecza było to bardziej zaletą niż wadą. Moim zdaniem, Wielka Wędrówka Słowian była związana z faktem, że był to okres kryzysu klimatycznego początku średniowiecza – gwałtowny spadek średniej rocznej temperatury, którego apogeum przypada na zimę 535-536 r. 

 

Potwierdzają to jednoznacznie dane paleoklimatologiczne, oparte zarówno na metodzie dendrochronologicznej (badanie rocznych słojów drzew), jak i szeregu innych wskaźników. Ponadto świadczy o tym europejska tradycja piśmiennicza, w której autorzy wielokrotnie skarżą się na nadchodzące straszne czasy: lato jest krótkie, wiosna jest późna, zbiory nie są dojrzałe itp. Dla potomków Cesarstwa Rzymskiego były to ciężkie warunki, natomiast Słowianie postrzegali je jak naturalne, w których czuli się całkiem dobrze. Oznacza to, że adaptacyjny model Słowian, wypracowany w przededniu Wielkiej Wędrówki lub na jej początku, umożliwił to, co dziś nazywamy rolniczą kolonizacją. Kierując się na południe, znaleźli się w jeszcze lepszych warunkach w porównaniu do tych, do których byli przyzwyczajeni. Wspomniana adaptacja polegała na uprawie gleb lekkich i na ekstensywnych metodach rolniczych. Wpłynęło to bezpośrednio również na strukturę kultury materialnej – proste chaty, które nie zapewniały im szczególnego komfortu, co jednak nie miało znaczenia, bo ludzie wiedzieli, że po jakimś czasie użytkowane przez nich gleby staną się jałowe i za 25-30 lat będą musieli zmienić miejsce zamieszkania z powodu spadku wydajności ziemi. W porównaniu z południowymi sąsiadami sprzęty domowe Słowian były dość prymitywne – to szorstka ceramika, w większości całkowicie pozbawiona dekoracji. 

 

 Próbki stiukowych garnków z kultury archeologicznej Pieńkowa.

 

Ale jest to jednocześnie logiczne, biorąc pod uwagę, że produkcja takich naczyń ceramicznych jest bardzo mało wymagająca pod względem surowcowym. Koczowniczy tryb życia sprawiał, że ludzie nie wiedzieli, w jakich warunkach się znajdą i ile surowców pozyskają w nowym miejscu. Tymczasem naczynia kuchenne są niezbędnym elementem życia codziennego i wystarczyło zrobić je z dowolnego surowca, bez skomplikowanego procesu technologicznego i sprzętu, który by to umożliwiał. Ciągła mobilność wpłynęła także na etnopsychologię: Słowianie nie byli przywiązani do swoich domostw, co dziwiło Bizantyjczyków. Na przykład autor „Strategikonu” zauważa, że nie chronią oni domostw, lecz łatwo uciekają i ukrywają się, czekając na moment, w którym będą mogli zaatakować, aby zaszkodzić wrogowi – nie jego zabudowaniom, ale ludziom.

 

W okresie przedpaństwowym sytuacja nieco się zmieniła, a przyczyny tego były prozaiczne. Fala przesiedleńców natrafiła na przeciwników, którzy nie chcieli przepuścić Słowian dalej. Co więcej, na Bałkanach – terytorium Imperium Bizantyjskiego, gdzie przemieściła się znaczna część Słowian, administracja bizantyjska, począwszy od ⅤⅡ lub nawet od końca ⅤⅠ wieku, zaczęła stopniowo porządkować nowo przybyłych mieszkańców, aby przynajmniej zminimalizować wyrządzone przez nich szkody. Jeśli chodzi o granice zachodnie, to Słowianie starli się tam z Frankami w swego rodzaju ruchu kolizyjnym. Frankońscy władcy stopniowo podbijali tereny współczesnych Niemiec i Austrii, tym samym została ustalona swoista granica między Germanami a Słowianami. Słowian, najogólniej mówiąc, nie chciano przepuszczać dalej, co więcej, lepiej zorganizowani Frankowie spychali ich na wschód. Ponadto, mówiąc o Słowianach, nie należy zapominać, że nie stanowili oni jednego ludu: była to grupa plemion, które często ze sobą konkurowały. Od pierwszych wzmianek o Sklawinach i Antach autorzy bizantyjscy wielokrotnie wspominali o konfliktach wewnątrz Słowian, uznając to za własny strategiczny atut. 

 

Okres Wielkiej Wędrówki, to jednocześnie eksplozja demograficzna. Impuls migracyjny wzmacniany był przez boom demograficzny, który najprawdopodobniej osiągnął swój szczyt pod koniec ⅤⅡ wieku. W tym czasie wszystkie najlepsze tereny były już zajęte, w związku z czym pojawił się problem ochrony własnego terytorium, czyli konieczność zmiany struktur politycznych. Wczesnosłowiańskie systemy polityczne zostały dostrzeżone właśnie od ⅤⅡ wieku, kiedy wewnętrzne życie polityczne się zmieniało, choć w centrum zainteresowania wciąż znajdowały się potrzeby ekonomiczne. Biorąc pod uwagę ówczesne możliwości technologiczne, wyż demograficzny komplikował fakt, że technologia nie pozwalała na intensyfikację produkcji rolnej. Słowianie zapoznali się głównie na Bałkanach z ówczesną zaawansowaną technologią rolniczą, w szczególności zmienili narzędzia do orki – co potocznie nazywa się „rewolucją ciężkiego pługa”. Był to bardzo ważny element gospodarki, gdyż nowa konstrukcja narzędzi ornych, a co za tym idzie nowe możliwości rolnictwa, sprzyjały osadnictwu. Możliwa stała się uprawa gleb ciężkich, co przyniosło bardziej stabilne i większe plony. Potrzeba mikromigracji powodowana wyjałowieniem gleby praktycznie zniknęła: liczna społeczność mogła przez długi czas żyć na tym samym terenie, uprawiając ziemię ciężkim pługiem. 

 

Materiały archeologiczne wskazują, że w Ⅴ–ⅤⅡ wieku średni czas pobytu społeczności na danym terenie wynosił około 50 lat, a nawet mniej. Natomiast w okresie przedpaństwowym osada mogła istnieć przez kilka stuleci w tym samym miejscu. Co więcej, gdy rozpoczyna się proces upaństwowienia, to w tym samym miejscu pozostałości okresu przedpaństwowego nachodzą na elementy kultury staroruskiej. Oznacza to, że społeczność, nie przemieszczając się w inne miejsce, funkcjonowała w dość komfortowych warunkach.

 

Oczywiście, to wszystko wpływało na sposób życia, szczególnie kulturę materialną. Budowa domów staje się coraz bardziej skomplikowana, są one coraz większe i wygodniejsze, a do tego są ogrzewane w przy użyciu skromniejszych metod w porównaniu z piecami z poprzedniego okresu. 

 

 

Prawdopodobnie pojawia się zapotrzebowanie na doskonalsze wyroby gospodarstwa domowego: koło garncarskie jest coraz częściej wykorzystywane do produkcji ceramiki. To charakterystyczne zjawisko dla gospodarki, ponieważ naczynia garncarskie, wykonywane przez profesjonalnych rzemieślników, stają się produktem rynkowym. Jeśli w czasach Wielkiej Wędrówki Słowian nie było rynku zbytu dla takich rzemieślników, bo potencjalny konsument ich wyrobów nie mógł zapłacić za takie usługi, to w okresie przedpaństwowym, zwłaszcza począwszy od ⅠⅩ wieku, sytuacja była już inna: praktycznie każda społeczność może utrzymać garncarza, niezajmującego się produkcją rolną. Jest to zauważalne w innych gałęziach rzemiosła. O ile we wczesnych etapach Wielkiej Wędrowki Słowian, czyli gdzieś przed drugą połową ⅤⅠ wieku, ornamentyka praktycznie nie występuje wśród zabytków słowiańskich, to od drugiej połowy tego stulecia i coraz częściej w wiekach ⅤⅡ – ⅤⅢ pojawiają się komplety biżuterii – to po pierwsze, a po drugie, stają się one coraz bardziej skomplikowane i estetycznie wyrafinowane. Oznacza to, że praca zawodowa mistrzów znajdowała odbiorów. 

 

Figurki antropomorficzne i zoomorficzne oraz kość strzałkowa palca ze skarbu martynowskiego.

 

Fibula – metalowe zapięcie, które służyło również jako ozdoba.

Taka sytuacja dotyczy również kowalstwa: na początku Wielkiej Wędrówki było albo zupełnie nieobecne, albo istniało w stanie zalążkowym, a pod koniec ⅤⅡ wieku notowano już zapożyczanie pewnych schematów technologicznych oraz używanie nowych produktów.

 

Wracając do przedstawionej już tezy, że słowiański schemat przystosowania się do otoczenia był w miarę efektywny, możemy odwołać się do wspomnianego już „Strategikonu”. Autor szczególnie podkreśla, że mimo kryzysu klimatycznego, powodującego nieurodzaj, przez który cierpi wczesnobizantyjska gospodarka, Słowianie dysponują zwykle dużymi zapasami zboża i licznym inwentarzem. Dlatego autor zaleca, aby po żniwach oddziały pograniczne wyruszały na wyprawy na tereny słowiańskie, a najlepiej nawet, żeby spędzały tam zimę, ponieważ środków wystarczy dla dużej liczby ludzi. Schemat ten jednak nie zawsze działał: w 602 roku cesarz Maurycjusz próbował go zrealizować, co zakończyło się buntem armii bizantyjskiej i wojną domową w cesarstwie.

 

Z powyższych uwag wypływa moje rozumienie kultury przede wszystkim jako antropologii kulturowej, czyli systemu wiedzy i umiejętności, który pozwala przystosować się do środowiska naturalnego i społecznego. Skupiliśmy się bardziej szczegółowo na przystosowaniu do środowiska naturalnego, przede wszystkim mówiliśmy o rolnictwie jako podstawie życia Słowian na początku średniowiecza, a także o kulturze materialnej zapewniającej komfortową egzystencję. 

 

A teraz przejdźmy do praktyk społecznych wczesnośredniowiecznych Słowian. Trzeba będzie zacząć od tego, że niestety wiemy o nich bardzo mało, ponieważ brak źródeł pisanych, a archeologiczne jedynie w zarysie odzwierciedlają to zjawisko, więc bardzo niewiele można powiedzieć o tradycyjnej strukturze rodziny czy o stosunkach społecznych w grupach rodzinnych i ponadrodzinnych. Opierając się na materiałach archeologicznych i wymiarach domostw słowiańskich – są one stosunkowo niewielkie (maksymalnie 4 x 4 m), można śmiało stwierdzić, że mowa o domostwach tzw. małej rodziny, czyli pary dorosłych z dziećmi i jeszcze, być może przedstawicielem poprzedniego pokolenia. 

 

Zwykle w osadach słowiańskich z epoki Wielkiej Wędrówki odnotowuje się jednocześnie niewiele domostw – od pięciu do siedmiu, rzadko więcej. Takie zabytki traktowane są jako odzwierciedlenie tzw. dużej rodziny – grupy rodzinnej, czyli grupy krewnych o maksymalnie jednym stopniu różnicy pokrewieństwa. Oczywiste jest, że takie grupy rodowe powstawały przede wszystkim dzięki małżeństwom. Jednak o instytucji ślubów w tym okresie nie możemy powiedzieć praktycznie nic. Częściej odwoływano się do danych etnograficznych, które dla Słowian są dość nieurozmaicone. Można tu powiedzieć np. o tradycji zmiany nazwiska przez żonę jako swoisty relikt rodowodu patrylinearnego i patrylokalizmu małżeństwa, gdy kobieta przechodzi do rodziny męża, a ich dzieci uznawane są w pierwszej kolejności za członków rodu męskiego, a nie żeńskiego. Są to jednak dane całkowicie zrekonstruowane, bo, niestety, nie mamy bezpośrednich dowodów. Źródła pisane wspominają tylko o większych społecznościach, utworzonych przez kilka dużych grup plemiennych: rodów i plemion. Na przykład Jordan pisze, że Antowie i Sklawinowie dzielą się na wiele plemion i rodów, ale my nazywamy ich jedynie Antami i Sklawinami, czyli raczej w odniesieniu do wojskowo-politycznych struktur – związkiem plemion. 

 

W rzeczywistości istniał szereg innych, niższych stopni, związanych z grupami etnicznymi bliskimi terytorialnie, gdzie, obok rodowych relacji, znaczenie miało sąsiedztwo, korzystanie z jednego terytorium, jego ochrona czy jakiekolwiek inne wspólne działania, wymagające większej liczby ludzi. Jak liczne były takie grupy, trudno ocenić, ale prawdopodobnie plemiona liczyły tysiące, a może nawet dziesiątki tysięcy ludzi. Pośredni wniosek na ten temat można wysnuć z informacji o liczebności armii, jaką Słowianie wystawiali w przypadku konfliktu zbrojnego: były to tysiące żołnierzy, którzy stanowili około 20% ogółu ludności w społeczeństwach tego typu. Jeśli chodzi o resztę populacji, to relacje wewnętrzne opierały się na umowach dotyczących zarządzania i pewnych wspólnych działań – taki rodzaj protopolityki. Wczesne źródła jasno określają ustrój Słowian jako demokrację. Nie chodziło o demokrację we współczesnym czy antycznym rozumieniu, w języku ukraińskim tak nazywana jest najczęściej władza ludu, gdzie rządy, przynajmniej w ⅤⅠ wieku, sprawowało ogólne zgromadzenie wojowników. 

 

Tak na marginesie, dla Prokopiusza z Cezarei w połowie ⅤⅠ wieku brak jednego wodza był przejawem niskiego poziomu rozwoju politycznego środowiska słowiańskiego. Odwołuje się do tego również „Strategikon”: Słowianie dysponują mechanizmami, które można wykorzystywać do manipulacji – jednych obdarowywać, drugich terroryzować, zachęcając ich do rywalizacji o względy Bizantyjczyków. Odbywa się to już na poziomie stosunków międzyplemiennych, czyli wyższych niż zgromadzenie, ale najwyraźniej instytucje polityczne w plemieniu były zorganizowane według podobnego modelu. Oznacza to takie samo zgromadzenie dorosłych, uprawnionych mężczyzn, ale w rozszerzonym składzie, gdzie umawia się między sobą większa liczba osób. 

 

Co ciekawe cechą źródeł końca ⅤⅠ – ⅤⅡ wieku jest fakt, że zaczęto w nich zapisywać nazwiska przywódców. Jeśli do tego czasu Słowianie byli dla Bizantyjczyków amorficzną masą bez przywódców, to właśnie na przełomie ⅤⅠ - ⅤⅡ wieku instytucja wodzów zyskuje na znaczeniu, przynajmniej w stosunkach dyplomatycznych. W źródłach pojawiają się imiona przywódców – konkretnych osób, z którymi będziemy mieć do czynienia. Trudno ocenić, na ile „pojawienie się” tych wodzów jest nowym zjawiskiem przełomu ⅤⅠ - ⅤⅡ wieku, być może była to kwestia lepszej orientacji Bizantyjczyków w środowisku słowiańskim niż to miało miejsce wcześniej. Ale, moim zdaniem, jest to jednak wyznacznik przeobrażeń w protopolitycznych strukturach Słowian, gdy wobec ciągłych wojen (mówimy przede wszystkim o Słowianach Naddunajskich, dla których najazd na imperium to prawie coroczne wydarzenie) liderzy byli potrzebni i pojawili się w społeczeństwie. Co więcej, skupiają się na sprawach administracyjnych i wojskowych kosztem łupów, które co jakiś czas przywożą z imperium. Z reguły mogą już utrzymywać stałą grupę wojowników, czyli nie jest to już „pospolite ruszenie”, lecz grupa zawodowych wojowników, która również pozycjonuje się w społeczeństwie. 

 

W tym właśnie czasie odnotowuje się najwcześniejsze skarby, związane z zamożnością określonych osób lub rodów, a także pojawiają się zabytki nagrobne, które można interpretować jako pochówki zawodowych wojowników – trzeba było zabrać ze sobą w zaświaty broń, aby potwierdzić swój status. Z okresu przedpaństwowego zachowały się dość wyraziste dowody archeologiczne funkcjonowania takiej elity. Nieco wcześniej, w ⅤⅡ–ⅤⅢ w., czyli na przełomie ery Wielkiej Wędrówki i początku okresu przedpaństwowego, pojawia się pewien standard biżuterii elit – zestaw ozdób, podkreślających status: pasy heraldyczne jako znak wojowników i kobiece stroje ich żon. Należy zauważyć, że stroje te nie były wynalazkiem słowiańskim: za wzór przyjęto stroje naddunajskich barbarzyńców, przede wszystkim Germanów. Na przykład zestaw damski naśladuje wzór tradycyjnie określany jako „gocki”, co niekoniecznie związane być musi z Gotami, lecz wschodnimi Germanami znad Dunaju. Nie ulega wątpliwości, że pasy wojskowe oraz niektóre wzory męskiej broni i kobiecych ozdób są zapożyczane, ponieważ stały się koniecznością. Kontakty dyplomatyczne, które w tym czasie wyraźnie się ożywiły, wymagały demonstracji równorzędnego statusu partnera.

 

Na terenie Ukrainy taki strój był charakterystyczny również dla osób, które nie znajdowały się już w bezpośrednim kontakcie z barbarzyńcami naddunajskimi w ⅤⅡ wieku; wyraźnie różni się on od ubioru Słowian bałkańskich. Na przykład istniały różne rodzaje fibul – dużych palczastych klamer, występujących tylko w regionie Dniepru. Chyba każdy zna je od czasów szkolnych, a przynajmniej słyszał o skarbie martynowskim i widział „tańczące ludziki” i fibule, które wchodzą w jego skład. 

 

 

Skarb martynowski – skarb znaleziony w 1907 roku nad brzegiem rzeki Roś (obwód czerkaski, Ukraina). Składa się ze 116 srebrnych przedmiotów o łącznej wadze 3,3 kg. Pochodzi z VI-VII wieku.

Fibule jako element prestiżowego stroju kobiecego są dość jednolite: wskazują na przynależność do wysokiej grupy społecznej, choć nie najwyższej. Są wykonane z brązu, albo bardzo rzadko ze srebra, natomiast złotych, jako oznaka wyższego standardu – nie zarejestrowano. Jeśli chodzi o wojskowe pasy męskie, to są one zwykle także srebrne, co wiąże się z kwestią rangi dyplomatycznej, niższej niż dla tych, którzy mieli prawo nosić złote rzeczy. A tacy ludzie mieszkali dosłownie po sąsiedzku: te same ubrania, ale złote, są charakterystyczne dla koczowniczych władców, którzy zamieszkiwali stepy południowej Ukrainy w ⅤⅡ - ⅤⅢ wieku, gdzie też zostali pochowani. Na poziomie kultury materialnej złożoność struktur społecznych nie znajdowała jeszcze właściwego odzwierciedlenia, bogate pochówki czy droga biżuteria były oczywiście własnością małej grupy rodzinnej. Natomiast takie zróżnicowanie odnotowano w domostwach i sprzęcie gospodarstwa domowego dopiero w Ⅹ wieku.

 

Kończąc omawianie realiów społecznych wczesnego średniowiecza, należy jeszcze raz podkreślić, że Słowianie w tej epoce przeszli skomplikowaną ewolucję – od wspólnoty egalitarnej (jak nam się wydaje) do społeczeństwa o zaczątkach hierarchii oraz z widocznym (choć niewyraźnym) zróżnicowaniem kulturowym między elitą a ogółem społeczeństwa. Nie wywoływało to oporu, gdyż sami Słowianie rozumieli, że elita, przejmując funkcje militarne i dyplomatyczne, powinna być reprezentowana w strojach i pewnych atrybutach podkreślających jej status. Elementy te nie były czysto słowiańskim wynalazkiem, raczej zaspokajały potrzeby relacji z sąsiadami, na wzorcach których opierała się elita, i nie miało znaczenia, czy chodziło o barbarzyńców naddunajskich, Franków, czy o koczowników.

 

Na koniec musimy omówić to, co zwykle określa się mianem kultury duchowej – sferę światopoglądów, przekonań religijnych itp. Ta kwestia jest niezwykle złożona, biorąc pod uwagę niewielką ilość źródeł. Najbardziej szczegółowe informacje o wierzeniach wczesnośredniowiecznych Słowian zawarte są w „Historiach wojen” Prokopiusza z Cezarei. Na początku zauważa on coś, co było nietypowe dla autora chrześcijańskiego: Słowianie nie uznają predestynacji, to znaczy, że nie wierzą w Bożą Opatrzność. Jak stwierdza, Słowianie budują stosunki z tamtym światem zgodnie z, można powiedzieć, „zasadami handlowymi”, to znaczy, że gdy potrzebują pomocy zaświatów, zawierają umowę z którymś z bytów przedwiecznych, obiecując mu dary, jeśli pragnienie się spełni. Jako przykład takich „umów” Prokopiusz podaje przypadki, gdy idą na wojnę lub chorują, czyli gdy chodzi o życie lub śmierć. Warte uwagi jest również to, że czczą uosobienia przedmiotów naturalnych: autor określa je helleńską nazwą „nimf”, czyli małych demonów gajów, źródeł itp. Wszystkim im, niezależnie od rangi, składano ofiary i jednocześnie wróżono. Nie jest jasne, kto im przewodniczył i czy istniała już warstwa kapłańska. Wśród Germanów i Celtów, czyli ludów indoeuropejskich na podobnym etapie rozwoju, funkcje te pełnił wódz. 

 

Prokopiusz nie wspomina o żadnych budynkach świątynnych ani sanktuariach; nie ma również archeologicznych dowodów na istnienie takich sanktuariów z czasów Wielkiej Wędrówki. Z okresu przedpaństwowego natomiast pochodzą znaleziska, które można już interpretować jako sanktuaria. Niestety w większości przypadków nie chodzi o terytorium Ukrainy, ale tereny Słowian Zachodnich. Jednak odnotowujemy coś podobnego – krąg lub rzędy bożków, prawdopodobnie drewnianych, lub jakieś doły, w których rozpalano ogniska ofiarne. Osobną grupę takich zabytków na terenie międzyrzecza Prutu i Dniestru stanowią tzw. grody-sanktuaria, w których ludzie, jak można się domyślić, nie mieszkali na stałe, ale mogli się ukrywać w czasie zagrożenia wojennego. Znajdowały się tu zazwyczaj tzw. budowle długie – duże pomieszczenia, które wykorzystywano do wspólnych biesiad, prawdopodobnie związanych z ceremoniami religijnymi i walnym zebraniem wspólnoty. W naszej literaturze budynki te nazywane są najczęściej niemieckim określeniem „kantine” – ogólnodostępna jadalnia o religijnym przeznaczeniu. W strukturze tych grodów z reguły wydzielano plac z pozostałościami, co pozwala interpretować to miejsce jako sanktuarium, jednak zdecydowana większość tego typu zabytków pochodzi ze środka lub drugiej połowy ⅠⅩ wieku albo Ⅹ w. Z późniejszych źródeł średniowiecznych wynika, że kulty Słowian były bardzo związane z miejscem, czyli prawie każde plemię miało swój własny lokalny kult, i chociaż bóstwa prawdopodobnie spełniały podobne funkcje, inaczej je nazywano i czczono. Jednak z powodu braku tekstów nie sposób ocenić, jak dokładnie wyglądała te obrzędy.

 

Istnieje wiele spekulacji na temat słowiańskiego pogaństwa, ale zacytuję fragment książki Borisa Rybakova „Pogaństwo dawnych Słowian”. Nie jest to dokładny cytat, ale brzmi on w przybliżeniu tak, że na podstawie zagranicznych i rodzimych źródeł dotyczących pogaństwa dawnych Słowian, możemy jedynie zrekonstruować listę bóstw. Oznacza to, że ni mniej ni więcej Rybakow przyznaje, że jego praca jest w zasadzie o niczym. W rzeczywistości z latopisów znamy jedynie imiona bóstw dzięki fragmentowi, opisującemu reformę panteonu, a raczej próbę księcia Włodzimierza stworzenia w Kijowie swego rodzaju państwowego pogańskiego panteonu. Bóstwa tego panteonu nie są wyczerpująco opisane, a raczej tylko wspomniane, ponieważ nie znamy ani funkcji tych bóstw, ani rytuałów związanych z ich kultem. Wszystko inne to spekulacje i naciągane rekonstrukcje, bo w źródłach nie ma takich informacji.

 

Materiały archeologiczne, oczywiście, odzwierciedlają pewne elementy światopoglądowe, przede wszystkim w odniesieniu do obrzędów pogrzebowych. Jednak słowiańskie rytuały pogrzebowe z okresu wczesnego średniowiecza również nie są zbyt dobrze zbadane, ponieważ rzadko odnajdujemy kurhany z okresu Wielkiej Wędrówki ze względu na brak zewnętrznych śladów. Wśród podstawowych faktów, związanych z tym obrzędem, należy zwrócić uwagę na tzw. kremację na uboczu, kiedy zmarłego palono na stosie pogrzebowym, zbierano jego szczątki i składano w grobie lub urnie, albo po prostu wrzucano do dołu w specjalnie wyznaczonym miejscu, często bez niczego – nawet urny. Takie zabytki są niezwykle trudne do analizy archeologicznej, ponieważ nie ma ani obiektów, ani szczegółowej chronologii. O dość zauważalnej zmianie na przełomie między okresem Wielkiej Wędrówki a okresem przedpaństwowym świadczy pojawienie się obrzędu podkurhanowego, kiedy to nad pochówkami zaczęto usypywać kopce. Najwyraźniej tak radykalna reforma obrzędów wiązała się z pewnymi zmianami światopoglądowymi, wyobrażeniami o strukturze świata i „właściwej procedurze” przejścia zmarłego do życia pozagrobowego. Niestety, nie można ustalić dlaczego, ale zmiana ta jest wyraźnie widoczna w pozostałościach, związanych z pochówkiem. Na znaczenie pojawienia się obrzędu podkurhanowego wskazuje chociażby fakt, że na terenie Polski zabytki odnoszące się do pochowków jeszcze w ogóle nie były znane, natomiast już w okresie przedpaństwowym także tutaj pojawiają się kurhany, czyli można mówić ogólnosłowiańskim zjawisku.

 

Kurhan

 

W obyczajach Słowian dosyć interesujące jest wyolbrzymione postrzeganie gościnności. Ogólnie rzecz biorąc, zwyczaj ten był charakterystyczny dla wszystkich społeczeństw na pewnym poziomie rozwoju, ale autorzy bizantyjscy szczególnie podkreślają przyjazny stosunek Słowian do cudzoziemców, przybywających w celach pokojowych. Co więcej, krzywdę zadaną gościowi uważano za krzywdę gospodarza, a jeśli coś takiego nastąpiło, to odwet odpowiadał zasadom rodowej zemsty. Kolejny element, związany ze zwyczajem gościnności, to przyjaźń z jeńcami, którzy stawali się niewolnikami Słowian. Autorzy bizantyjscy podkreślają, że niewolnictwo wśród Słowian było ograniczone w czasie, co oznaczało, że istniał moment, w którym się kończyło, a wtedy niewolnikowi proponowano albo integrację ze społecznością lokalną jako jej pełnoprawny członek, albo powrót do ojczyzny. Bizantyjczycy byli zaskoczeni, że wielu byłych jeńców, nawet Rzymian, pozostawało, by żyć wśród Słowian. Co więcej, w „Strategikonie” znajduje się instrukcja, aby ludzi, którzy z czasem zgadzali się towarzyszyć jednostkom armii cesarskiej, traktować bardzo ostrożnie, ponieważ uważano, że ci byli Rzymianie tak bardzo wtopili się w słowiańskie środowisko, że mogą zdradzić swoich „etnicznych braci”. 

 

Jak widać, chodziło o otwartość kultury – stosunek do przybywających, włączonych w struktury wspólnot słowiańskich, traktowanych na równych zasadach, również o gotowość do przyjęcia cudzoziemca. Co więcej, przypuszcza się, że w ten sposób nastąpił gwałtowny wzrost demograficzny ludności słowiańskiej na peryferiach. Przybyła i zwarta grupa Słowian pokazywała, że ich kultura była w rzeczywistości lepiej przystosowana do warunków przyrodniczych i klimatycznych, co inspirowało Rzymian do „stawania się Słowianami”. Oznacza to, że nie chodziło o podbój, ale o fakt, że miejscowa ludność uznawała, że widocznie bycie Słowianinem nie jest takie złe. Ponadto zadziałał jeszcze jeden czynnik: język słowiański, stając się językiem komunikacji na terenach zamieszkanych przez ludność wieloetniczną, przyczynił się do asymilacji, a tym samym do gwałtownego wzrostu liczby Słowian w ciągu dosłownie półtora – dwóch wieków.

 

Przedstawiając ogólne wnioski, chciałbym podkreślić trzy główne punkty, które, moim zdaniem, są niezwykle ważne dla zrozumienia kolejnego etapu historii kultury – kształtowania się staroruskiej kultury późnego średniowiecza. Po pierwsze chciałbym jeszcze raz podkreślić, że czasy wczesnego średniowiecza to dwa odrębne okresy czy podokresy, różniące się stylem życia i gospodarką. Następuje przejście od życia wędrownego z bardzo prostą kulturą materialną do życia stabilnego na określonym terytorium, w wyniku czego zwiększa się komfort mieszkania w warunkach stałego osiedlenia, co więcej, pojawia się potrzeba ochrony mieszkańców oraz terytorium. Archeologicznie znalazło to odzwierciedlenie w pojawieniu się warownych grodów, które w czasach zagrożenia militarnego służyły jako schronienie zarówno dla stałych mieszkańców, jak i społeczności z miejsc, gdzie nie było fortyfikacji. Pojawienie się grodów świadczy o tym, że wyodrębniła się grupa ludzi, potrafiących organizować skomplikowane prace, czyli swoista elita, która funkcjonalnie zapewniała kontrolę nad terytorium. Po drugie, wraz z pojawieniem się i coraz większym rozpowszechnieniem rzemiosł specjalistycznych zmienia się struktura gospodarki, a to znaczy, że mieszkańcy tak się bogacą, że grupa rzemieślników staje się jednostką strukturalną społeczeństwa. W rzeczywistości Słowianie Europy Wschodniej w ⅠⅩ i na początku Ⅹ wieku są już o krok od rewolucji miejskiej, czyli przekształcenia ośrodków administracji i rzemiosła w osady z wszystkimi funkcjami właściwymi dla miast. Oznacza to, że wprowadzenie tradycji państwowej nie nastąpiło z zewnątrz: społeczeństwo było już gotowe na pojawienie się struktur państwowych, co więcej, istnieją powody, by twierdzić, że w niektórych regionach, na przykład na Przykarpaciu, wczesne struktury państwowe powstały bez jakiejkolwiek ingerencji z zewnątrz.

 

Potrzeba ochrony doprowadziła do utrzymywania w okresie przedpaństwowym dosyć stabilnych stosunków przygranicznych. Nie chodziło tylko o opór wobec wrogich grup etnicznych – częściej o różne konflikty międzysłowiańskie, o czym wyraźnie świadczy pojawianie się osadnictwa wszędzie, a nie tylko na terenach styku z obcymi grupami etnicznymi. Jednak konflikt jest nadal interakcją kulturową, a otwartość kultury słowiańskiej na zapożyczenia niekoniecznie wiązała się z włączeniem przedstawicieli innych tradycji do słowiańskiego środowiska. Mógł to być także konflikt, zwłaszcza w sferze militarnej. Dla Słowian Wschodnich głównym przeciwnikiem w tym czasie byli koczownicy, od których zapożyczono pewne technologie wojskowe. Wymowne jest to, że w różnych częściach słowiańskiej wspólnoty wyznaczniki statusu społecznego wiązano także z różnymi partnerami, reprezentującymi komunikację zewnętrzną. Na przykład, jeśli w Europie Wschodniej zestawy przedmiotów symbolicznych nawiązują do wzorców koczowniczych, to w zachodniej strefie kontaktów z Frankami w ⅤⅢ – na początku ⅠⅩ wieku elity noszą ostrogi i miecze, jak rycerze państwa Franków.

 

Trzecią kwestią wartą odnotowania jest to, że we wspólnocie słowiańskiej od ⅤⅠ wieku, a w większym stopniu w okresie ⅤⅡ – ⅤⅢ wieku, wyraźnie widoczna jest różnica rytmów zmian rozwoju kulturowego. W strefach kontaktu z innymi grupami etnicznymi postęp ten jest szybszy, ponieważ same okoliczności inicjowały i komplikowały strukturę społeczną, i tu przede wszystkim można zaobserwować innowacje technologiczne. Praojczyzna Słowian (szczególnie – terytorium współczesnej Ukrainy) na tym tle rozwijała się wolniej – mniej więcej o pięćdziesiąt-sto lat. Natomiast zasadniczy skok w rozwoju Słowian Europy Wschodniej nastąpił w VIII stuleciu. Jak przypuszczają archeolodzy, chodziło o tzw. zjawisko odwróconej fali. Oznacza to, że ludzie, którzy walczyli w wojnach bałkańskich lub ich potomkowie, powracając do ojczyzny, przynosili nowe technologie o pół wieku później w porównaniu do osób, które zaczynały wykorzystywać te rozwiązania na południowych i zachodnich rubieżach. Porównując rytmy rozwoju kultury, można zauważyć pewien konserwatyzm środowiska wschodniosłowiańskiego, spowodowany brakiem aktywnych kontaktów zewnętrznych. Ów konserwatyzm, moim zdaniem, stanie się jednym z kluczowych aspektów w dalszym rozwoju kulturowym na terenie Ukrainy. Chodzi o zahamowanie kształtowania się Ukraińców jako odrębnej grupy etnicznej i kształtowania się ukraińskiej odrębności kulturowej na podłożu słowiańskim – nie globalnym, a właśnie słowiańskim.